સમુદ્રમાં આવતી ગરમીની લહેરો: દિલ્હી-હૈદરાબાદની ગરમી તો કંઈ નથી, વૈજ્ઞાનિકોએ આપી મોટી ચેતવણી
આપણે અવારનવાર દિલ્હી, રાજસ્થાન કે હૈદરાબાદમાં પડતી ભીષણ ગરમી અને હીટ વેવ વિશે સાંભળીએ છીએ, પરંતુ હવે જોખમ જમીન પરથી વધીને સમુદ્રના ઊંડાણ સુધી પહોંચી ગયું છે. એક નવા અભ્યાસમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે કે દરિયાઈ હીટ વેવ (Marine Heat Waves) જમીન પર આવતા વાવાઝોડા અને ચક્રવાતને વધુ વિનાશક બનાવી રહ્યા છે. આ ગરમી મે-જૂન મહિનામાં પડતી લૂ કરતા પણ વધુ ખતરનાક સાબિત થઈ રહી છે.
શું છે મરીન હીટ વેવ?
વૈજ્ઞાનિકોના મતે, જ્યારે સમુદ્રના પાણીનું તાપમાન લાંબા સમય સુધી સરેરાશ કરતા ઘણું વધારે રહે છે, ત્યારે તેને ‘મરીન હીટ વેવ’ કહેવામાં આવે છે. ગરમ પાણી વાવાઝોડા માટે ‘બળતણ’ (Fuel) તરીકે કામ કરે છે. તાજેતરમાં ‘સાયન્સ એડવાન્સિસ’ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલ મુજબ, 1981 પછી આવેલા લગભગ 1,600 ચક્રવાતોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. જેમાં જાણવા મળ્યું કે જે વાવાઝોડા ગરમ પાણીના પટ્ટા પરથી પસાર થયા, તેમની તીવ્રતામાં અચાનક મોટો ઉછાળો આવ્યો હતો.
વાવાઝોડાને મળે છે ‘સુપરચાર્જ’ શક્તિ
નેશનલ ઓશનિક એન્ડ એટમોસ્ફેરિક એડમિનિસ્ટ્રેશનના સમુદ્ર વિજ્ઞાની ગ્રેગરી ફોલ્ત્ઝ જણાવે છે કે, સમુદ્રની અંદર ઉઠતી ગરમીની લહેરો જમીન પર ત્રાટકતા અડધાથી વધુ ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતોને અસર કરે છે. ગરમ પાણીના કારણે વાવાઝોડું ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે. આ ઘટનાઓને કારણે કુદરતી આફતોમાં 60% નો વધારો થયો છે, જેના કારણે વિશ્વએ અબજો ડોલરનું આર્થિક નુકસાન વેઠવું પડ્યું છે.
હરિકેન ઓટિસ: એક જીવંત ઉદાહરણ
વૈજ્ઞાનિકોએ ઓક્ટોબર 2023માં મેક્સિકોમાં આવેલા ‘હરિકેન ઓટિસ’નો ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ વાવાઝોડું માત્ર એક જ દિવસમાં સામાન્ય ટ્રોપિકલ તોફાનમાંથી વધીને કેટેગરી-5 ના અત્યંત વિનાશક હરિકેનમાં ફેરવાઈ ગયું હતું. તે 265 કિમી પ્રતિ કલાકની ઝડપે મેક્સિકોના કિનારે ત્રાટક્યું હતું, જેના કારણે 16 અબજ ડોલરનું નુકસાન થયું અને 52 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા. આ ઝડપી પરિવર્તન પાછળ સમુદ્રનું અતિશય ગરમ તાપમાન જવાબદાર હતું.
આર્થિક અને માનવીય નુકસાન
અભ્યાસ મુજબ, સમુદ્રી ગરમીને કારણે આવતા વાવાઝોડા હવે વધુ વારંવાર અને વધુ તીવ્ર બની રહ્યા છે. અલાબામા યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર હામદ મોફ્તાખારી કહે છે કે, “જો તમારી પાસે ગરમ સમુદ્ર છે, તો તમારી પાસે વાવાઝોડાને સુપરચાર્જ કરવાનું ઈંધણ છે.” તાજેતરમાં ફ્લોરિડામાં આવેલા હેલેન અને મિલ્ટન વાવાઝોડા તેનું ઉદાહરણ છે, જ્યાં ગરમ પાણીના કારણે થોડા જ અઠવાડિયામાં બે મોટા વાવાઝોડા ત્રાટક્યા હતા.
આગળનો માર્ગ: સતર્કતા જરૂરી
વૈજ્ઞાનિકો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે ક્લાયમેટ ચેન્જને કારણે સમુદ્ર સતત ગરમ થઈ રહ્યો છે. જો આપણે દરિયાઈ હીટ વેવની પેટર્નને સમજવામાં નિષ્ફળ જઈશું, તો ભવિષ્યમાં વાવાઝોડાની આગાહી કરવી અને તેનાથી બચવું મુશ્કેલ બની જશે. આગાહી કરનારાઓ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અધિકારીઓ અને આયોજનકારોએ હવે જમીનની સાથે સમુદ્રના તાપમાન પર પણ ઝીણવટભરી નજર રાખવી પડશે.
