“એક વ્યક્તિ, બે દેશની નાગરિકતા?”: જાણો ભારતીય સંવિધાનમાં બેવડી નાગરિકતા માટે કઈ કડક સજાની જોગવાઈ છે.
ભારતીય રાજનીતિના અગ્રણી નેતા રાહુલ ગાંધી ફરી એકવાર કાયદાકીય વિવાદોના વંટોળમાં ફસાયા છે. અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટની લખનૌ બેન્ચે શુક્રવારે મોડી સાંજે રાહુલ ગાંધીની બેવડી નાગરિકતાના આરોપો અંગે મોટો આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ મામલો દેશની સુરક્ષા અને બંધારણીય મર્યાદા સાથે જોડાયેલો હોવાથી તેની અવગણના કરી શકાય નહીં. ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ આ સમાચાર વાયુવેગે ફેલાતા રાજકીય ગલિયારાઓમાં ચર્ચાઓ તેજ થઈ છે.
૧. શું છે સમગ્ર મામલો?
રાહુલ ગાંધી પર આરોપ છે કે તેમણે બ્રિટિશ નાગરિકતા ધરાવતી એક કંપનીમાં પોતાને બ્રિટિશ નાગરિક તરીકે દર્શાવ્યા હતા. આ મામલે દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર સુનાવણી કરતા હાઈકોર્ટે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારને આદેશ આપ્યો છે કે આ કેસમાં તત્કાલ FIR દાખલ કરવામાં આવે અને જો જરૂર જણાય તો કેન્દ્રીય એજન્સી દ્વારા તેની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરાવવામાં આવે. ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ કોર્ટના આ આકરા વલણથી કોંગ્રેસ છાવણીમાં ચિંતા જોવા મળી રહી છે.
૨. ભારતીય નાગરિકતા કાયદો ૧૯૫૫
ભારતીય સંવિધાન મુજબ, ભારત એકલ નાગરિકતા (Single Citizenship) ના સિદ્ધાંત પર ચાલે છે. ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના આ રિપોર્ટ મુજબ, ૧૯૫૫ ના નાગરિકતા કાયદા હેઠળ:
-
જો કોઈ ભારતીય નાગરિક સ્વેચ્છાએ બીજા દેશની નાગરિકતા મેળવે છે, તો તેની ભારતીય નાગરિકતા આપોઆપ રદ થઈ જાય છે.
-
એક જ સમયે બે દેશના પાસપોર્ટ રાખવા એ ૧૯૬૭ ના પાસપોર્ટ એક્ટનું ગંભીર ઉલ્લંઘન છે. ભારત, જાપાન અને સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશો બેવડી નાગરિકતાને ક્યારેય માન્યતા આપતા નથી.
૩. જો આરોપો સાબિત થાય તો કેટલી સજા?
કાયદાકીય નિષ્ણાતોના મતે, જો રાહુલ ગાંધી વિરુદ્ધના આરોપો સાબિત થાય, તો તેમને નીચે મુજબની મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે:
-
પાસપોર્ટ એક્ટ ૧૯૬૭: ખોટી માહિતી આપીને પાસપોર્ટ મેળવવા બદલ દંડ અને જેલની સજા થઈ શકે છે.
-
ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ૨૦૨૩: છેતરપિંડી અને તથ્યો છુપાવવા માટેની કલમો હેઠળ ૭ વર્ષ સુધીની કેદની જોગવાઈ છે.
-
રાજકીય અસર: જો ૨ વર્ષથી વધુની સજા થાય, તો લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ હેઠળ તેમની સંસદ સભ્યતા પણ જોખમમાં આવી શકે છે.
૪. અન્ય દેશોની સ્થિતિ
૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ આપણે જોઈએ તો યુએસએ, યુકે અને કેનેડા જેવા દેશો બેવડી નાગરિકતાને મંજૂરી આપે છે, પરંતુ ભારતની સુરક્ષા અને બંધારણીય માળખાને જોતા અહીં આ કાયદો અત્યંત કડક રાખવામાં આવ્યો છે.
૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના આ ઘટનાક્રમે રાહુલ ગાંધીની મુશ્કેલીઓમાં વધારો કર્યો છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ અથવા કેન્દ્રીય એજન્સી આ મામલે કયા પ્રકારની તપાસ કરે છે અને કોંગ્રેસ આ કાયદાકીય લડાઈનો સામનો કેવી રીતે કરે છે.
