RBIએ જૂનો ઓર્ડર કર્યો કેન્સલ! હવે રિલેટેડ પાર્ટીઝ સાથેના સોદામાં દેખાશે કડકાઈ, જાણો આખી વિગત.
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ વિદેશી હૂંડિયામણ બજાર (Forex Market) ની સ્થિરતા અને પારદર્શિતાને મજબૂત કરવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. કેન્દ્રીય બેંકે 1 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ બહાર પાડવામાં આવેલા તેના જૂના પરિપત્રને પાછો ખેંચી લીધો છે અને ભારતીય રૂપિયા (INR) સાથે સંકળાયેલા ‘ફોરેન એક્સચેન્જ ડેરિવેટિવ્ઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ’ માટે સુધારેલી માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી છે. આ નવા નિયમો ખાસ કરીને ‘રિલેટેડ પાર્ટીઝ’ (સંબંધિત પક્ષો) વચ્ચે થતા વ્યવહારોને નિયંત્રિત કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે.
શું છે નવી સૂચના?
‘રિસ્ક મેનેજમેન્ટ એન્ડ ઇન્ટર-બેંક ડીલિંગ્સ’ ફ્રેમવર્ક હેઠળ બહાર પાડવામાં આવેલી તાજી સૂચનામાં, RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હવે અધિકૃત ડીલરો (Authorised Dealers) સંબંધિત પક્ષો (Related Parties) સાથે રૂપિયા સાથે જોડાયેલા ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ્ઝ કોન્ટ્રાક્ટ કરી શકશે નહીં. જોકે, બેંકે આના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો નથી, પરંતુ તેને અત્યંત મર્યાદિત પરિસ્થિતિઓ સુધી સીમિત કરી દીધો છે.
આ ફેરફારનો મુખ્ય હેતુ કોર્પોરેટ જૂથોની અંદર થતા એવા વ્યવહારોને રોકવાનો છે જેનો હેતુ વાસ્તવિક જોખમ વ્યવસ્થાપનને બદલે માત્ર નાણાકીય આંકડાઓમાં હેરફેર અથવા આર્બિટ્રેજ (નફો મેળવવો) હોઈ શકે છે.
કઈ પરિસ્થિતિઓમાં છૂટ મળશે?
RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સંબંધિત પક્ષો સાથેના વ્યવહારો માત્ર બે વિશિષ્ટ કિસ્સાઓમાં જ માન્ય રહેશે:
-
જૂના કોન્ટ્રાક્ટ્સનું રદ કરવું અથવા રોલઓવર: જો કોઈ હયાત કોન્ટ્રાક્ટ પહેલેથી જ ચાલી રહ્યો હોય, તો તેને રદ કરવા અથવા આગળ વધારવા (Rollover) માટે વ્યવહાર કરી શકાય છે.
-
બેક-ટુ-બેક ટ્રાન્ઝેક્શન: જો કોઈ વ્યવહાર બિન-સંબંધિત બિન-નિવાસી વપરાશકર્તાઓ (Non-related Non-resident users) સાથે બેક-ટુ-બેક ધોરણે કરવામાં આવે છે, તો તેને મંજૂરી આપવામાં આવશે. આ ‘માસ્ટર ડાયરેક્શન ઓન રિસ્ક મેનેજમેન્ટ એન્ડ ઇન્ટર-બેંક ડીલિંગ્સ’ ને અનુરૂપ હોવું જોઈએ.
‘રિલેટેડ પાર્ટીઝ’ની વ્યાખ્યા અને ધોરણો
નિયમોમાં સ્પષ્ટતા જાળવવા માટે, નિયમનકારે ‘સંબંધિત પક્ષો’ (Related Parties) ને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે સ્થાપિત એકાઉન્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સનો સહારો લીધો છે. જેની અંતર્ગત:
-
Ind AS 24: ભારતીય એકાઉન્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ જે સંબંધિત પક્ષના ખુલાસા સાથે સંબંધિત છે.
-
IAS 24: આંતરરાષ્ટ્રીય એકાઉન્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ.
આ ધોરણોના દાયરામાં આવતી કંપનીઓ, હોલ્ડિંગ કંપનીઓ, સહયોગી એકમો અને તે તમામ પક્ષો કે જેઓ એકબીજાના નાણાકીય નિર્ણયોને પ્રભાવિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, તેઓ આ દાયરામાં આવશે. હવે બેંકો અને ડીલરોએ એ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે તેઓ આ ધોરણો હેઠળ આવતી સંસ્થાઓ સાથે રૂપિયાના ડેરિવેટિવ સોદા ન કરે.
આ ફેરફાર કેમ જરૂરી હતો?
વિદેશી હૂંડિયામણ બજારમાં રૂપિયાની તરલતા (Liquidity) અને સ્થિરતા જાળવવી એ RBI ની પ્રાથમિકતા છે. ઘણીવાર એવું જોવા મળ્યું છે કે મોટી કંપનીઓ પોતાની જ સહયોગી કંપનીઓ સાથે જટિલ ડેરિવેટિવ સોદા કરે છે, જેના કારણે બજારમાં રૂપિયાની માંગ અને પુરવઠાનું વાસ્તવિક મૂલ્યાંકન કરવું મુશ્કેલ બની જાય છે. 1 એપ્રિલના પરિપત્રને પાછો ખેંચવો અને તાત્કાલિક અસરથી નવા નિયમો લાગુ કરવા તે દર્શાવે છે કે RBI એ બજારના પ્રતિસાદના આધારે પોતાની વ્યૂહરચનામાં સુધારો કર્યો છે.
FEMA હેઠળ કડક કાર્યવાહી
RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ સુધારેલી સૂચનાઓ વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ (FEMA), 1999 ના જોગવાઈઓ હેઠળ જારી કરવામાં આવી છે. આનો અર્થ એ છે કે આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ કડક કાનૂની અને દંડાત્મક કાર્યવાહી થઈ શકે છે. આ નિર્દેશો તાત્કાલિક અસરથી અમલમાં આવ્યા છે.
