“જ્યાં સુધી કરાર નહીં થાય ત્યાં સુધી બંદરોની નાકાબંધી ચાલુ રહેશે” – ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ.
વૈશ્વિક રાજકારણમાં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના સંઘર્ષને ઉકેલવા માટે પાકિસ્તાન એક મહત્વના મંચ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. શુક્રવારે ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચી એક ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રતિનિધિમંડળ સાથે ઈસ્લામાબાદ પહોંચ્યા હતા. આ મુલાકાતનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અમેરિકા સાથે અટકેલી વાટાઘાટોને ફરી શરૂ કરવાનો છે, જોકે ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ અમેરિકા સાથે કોઈ પણ ‘સીધી’ વાતચીત કરશે નહીં. પાકિસ્તાન અહીં એક ‘બ્રિજ’ તરીકે કામ કરી રહ્યું છે, જે ઈરાનના પ્રસ્તાવોને વોશિંગ્ટન સુધી પહોંચાડશે.
ઈરાનનું વલણ: સીધી વાતચીતને મનાઈ
ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બકાઇએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે ઈસ્લામાબાદની મુલાકાત સત્તાવાર છે, પરંતુ અમેરિકન પ્રતિનિધિઓ સાથે એક જ ટેબલ પર બેસવાની કોઈ યોજના નથી. અરાઘચીએ પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શાહબાઝ શરીફ અને ફિલ્ડ માર્શલ જનરલ અસીમ મુનીર સાથે મહત્વની બેઠકો કરી છે. ઈરાનનો મુખ્ય હેતુ અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધો અને ‘યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ’નો અંત લાવવાનો છે. તેહરાન ઈચ્છે છે કે પાકિસ્તાન તેમના દૂત તરીકે અમેરિકા સમક્ષ તેમની રજૂઆતો કરે.
અમેરિકન પ્રતિનિધિમંડળ અને ટ્રમ્પની વ્યૂહરચના
બીજી તરફ, અમેરિકા પણ આ વાટાઘાટોને ગંભીરતાથી લઈ રહ્યું છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના ખાસ દૂતો સ્ટીવ વિટકોફ અને જેરેડ કુશનર ટૂંક સમયમાં ઈસ્લામાબાદ પહોંચે તેવી શક્યતા છે. વ્હાઇટ હાઉસના જણાવ્યા અનુસાર, ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વાન્સ વોશિંગ્ટનથી આ વાટાઘાટો પર સીધી નજર રાખી રહ્યા છે અને માર્કો રુબિયોની ટીમ સાથે સંકલન કરી રહ્યા છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે રોઇટર્સને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં દાવો કર્યો હતો કે ઈરાન હવે નરમ પડી રહ્યું છે અને તે અમેરિકાની માંગણીઓ પૂરી કરવા માટે પ્રસ્તાવ રજૂ કરી રહ્યું છે. જોકે, ટ્રમ્પે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમને હજુ સુધી પ્રસ્તાવની સંપૂર્ણ વિગતો મળી નથી, પરંતુ અમેરિકા તેની શરતોમાં કોઈ બાંધછોડ કરશે નહીં.
ટ્રમ્પની ત્રણ મુખ્ય શરતો
અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈપણ કરાર ત્યારે જ શક્ય બનશે જ્યારે ઈરાન નીચેની ત્રણ શરતો માનશે:
-
યુરેનિયમનો ત્યાગ: ઈરાને તેના સંવર્ધિત યુરેનિયમનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવો પડશે જેથી પરમાણુ હથિયારોનો ખતરો ટળે.
-
તેલનો અવરોધરહિત પ્રવાહ: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) દ્વારા વૈશ્વિક તેલના શિપમેન્ટમાં કોઈ પણ પ્રકારનો અવરોધ ઊભો ન કરવો.
-
બંદરોની નાકાબંધી: ટ્રમ્પે આકરી ચેતવણી આપી છે કે જ્યાં સુધી અંતિમ કરાર પર હસ્તાક્ષર નહીં થાય ત્યાં સુધી અમેરિકન સૈન્ય ઈરાની બંદરોની નાકાબંધી ચાલુ રાખશે.
ઈરાની નેતૃત્વમાં આંતરિક વિખવાદ?
ટ્રમ્પે ઈરાનના નેતૃત્વ પર પણ સવાલો ઉઠાવ્યા છે. અમેરિકી ગુપ્તચર એજન્સીઓના અહેવાલો મુજબ, તેહરાનના શાસનમાં આંતરિક મતભેદો પ્રવર્તી રહ્યા છે. જ્યારે ટ્રમ્પને પૂછવામાં આવ્યું કે તેઓ ઈરાનમાં કોની સાથે વાત કરી રહ્યા છે, ત્યારે તેમણે કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિનું નામ આપ્યું ન હતું, પરંતુ એટલું જરૂર કહ્યું હતું કે, “અમે અત્યારે જેઓ સત્તામાં છે તેમની સાથે સંપર્કમાં છીએ.” આ નિવેદન દર્શાવે છે કે અમેરિકા ઈરાનના મધ્યમમાર્ગી અને કટ્ટરપંથી બંને જૂથોની હિલચાલ પર નજર રાખી રહ્યું છે.
પાકિસ્તાનની ભૂમિકા અને પ્રાદેશિક અસર
પાકિસ્તાન માટે આ મધ્યસ્થી કરવાની તક તેની મુત્સદ્દીગીરી માટે મોટી જીત સમાન છે. વિદેશ મંત્રી ઇશાક દારે ઈરાની પ્રતિનિધિમંડળ સાથેના ફોટા શેર કરીને સંકેત આપ્યો છે કે પાકિસ્તાન આ પ્રક્રિયામાં ખૂબ જ સક્રિય છે. જો આ વાટાઘાટો સફળ રહેશે, તો પાકિસ્તાનનું આંતરરાષ્ટ્રીય કદ વધશે. જોકે, જો ઈરાન અમેરિકાની આકરી શરતો નહીં માને, તો પ્રદેશમાં તણાવ વધુ વધી શકે છે અને નાકાબંધીના કારણે ઈરાનની આર્થિક સ્થિતિ વધુ કથળી શકે છે.
ઈસ્લામાબાદમાં ચાલી રહેલી આ પરોક્ષ વાટાઘાટો એ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો સંવાદ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સુરક્ષા માટેનો એક વળાંક છે. તેહરાનનો પ્રસ્તાવ અને ટ્રમ્પની તેલ અને પરમાણુ શરતો વચ્ચેનો સંઘર્ષ હવે પાકિસ્તાનની ધરતી પર ખેલાઈ રહ્યો છે. આવનારા થોડા દિવસો નક્કી કરશે કે વિશ્વને નવો પરમાણુ કરાર મળશે કે પછી પ્રતિબંધોનો વધુ એક દોર.
