યુએનમાં અમેરિકા-તેહરાન વચ્ચે ઉગ્ર બોલાચાલી: ઈરાનની નિમણૂકને અમેરિકાએ ‘શરમજનક’ ગણાવી.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ (NPT) ની સમીક્ષા કરતી પરિષદ દરમિયાન એક હાઈ-વોલ્ટેજ ડ્રામા જોવા મળ્યો હતો. જ્યારે એક તરફ ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે સૈન્ય સંઘર્ષની વાતો ચાલી રહી છે, ત્યારે બીજી તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ઈરાનને મળેલી મહત્વની ભૂમિકાએ અમેરિકાને રક્ષણાત્મક સ્થિતિમાં લાવી દીધું છે. ૨૮ એપ્રિલની સવારે આ સમાચાર વિશ્વભરના અખબારોમાં હેડલાઇન્સ બની રહ્યા છે કારણ કે તે આવનારા સમયના વૈશ્વિક સમીકરણો નક્કી કરશે.
વિવાદનું કેન્દ્ર: ઈરાનની નવી જવાબદારી
પરમાણુ હથિયારોના ફેલાવાને રોકવા માટેની સૌથી મહત્વની સંધિ એટલે કે ‘પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ’ (Non-Proliferation Treaty – NPT) ની સમીક્ષા પરિષદના ઉપપ્રમુખ તરીકે ઈરાનની પસંદગી કરવામાં આવી છે. આ નિમણૂક અમેરિકા માટે સહન કરવી મુશ્કેલ બની ગઈ છે, કારણ કે વોશિંગ્ટન વર્ષોથી તેહરાન પર પરમાણુ મહત્વાકાંક્ષાઓના ગંભીર આરોપો લગાવી રહ્યું છે.
અમેરિકાનો ઉગ્ર વિરોધ: ‘આ નિમણૂક શરમજનક છે’
યુએસ બ્યુરો ઓફ આર્મ્સ કંટ્રોલ એન્ડ નોન-પ્રોલિફરેશનના આસિસ્ટન્ટ સેક્રેટરી ક્રિસ્ટોફર યાઉએ પરિષદમાં અત્યંત કડક શબ્દોમાં પ્રતિક્રિયા આપી હતી.
-
આરોપ: યાઉએ જણાવ્યું કે ઈરાને ક્યારેય પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબદ્ધતાઓનું પાલન કર્યું નથી. તે આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઉર્જા એજન્સી (IAEA) સાથે સહયોગ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે અને તેના પરમાણુ સ્થાપનો અંગે પારદર્શિતા જાળવતું નથી.
-
વલણ: અમેરિકાએ આ પસંદગીને લોકશાહી અને પરમાણુ સુરક્ષાના મૂલ્યોની મજાક ગણાવી છે. અમેરિકન પ્રતિનિધિ મંડળના મતે, જે દેશ પોતે પરમાણુ નીતિઓના ઉલ્લંઘનનો આરોપી છે, તે સંધિની સમીક્ષા કેવી રીતે કરી શકે?
ઈરાનનો વળતો પ્રહાર: ‘અમેરિકાને નૈતિક અધિકાર નથી’
અમેરિકાના આક્રમક વલણ સામે ઈરાનના રાજદૂત રેઝા નજફીએ જે જવાબ આપ્યો તેણે પરિષદમાં સન્નાટો ખેંચી દીધો હતો.
-
નૈતિકતાનો પ્રશ્ન: નજફીએ કહ્યું કે અમેરિકા વિશ્વનો એકમાત્ર એવો દેશ છે જેણે વાસ્તવમાં પરમાણુ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કર્યો છે અને હજારો નિર્દોષોના જીવ લીધા છે. આવા દેશે અન્ય દેશોની પરમાણુ નીતિઓ પર નિર્ણય લેવો કે ટિપ્પણી કરવી એ હાસ્યાસ્પદ છે.
-
રાજકીય ષડયંત્ર: ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું કે અમેરિકાના દાવાઓ પાયાવિહોણા છે અને તે માત્ર ઈરાનની વધતી જતી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠાને ખરડવા માટે રાજકીય રીતે પ્રેરિત નિવેદનો કરી રહ્યું છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રની ભૂમિકા અને ગુટેરેસની અપીલ
આ ઉગ્ર બોલાચાલી વચ્ચે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સેક્રેટરી-જનરલ એન્ટોનિયો ગુટેરેસે દરમિયાનગીરી કરવી પડી હતી. ગુટેરેસે વિશ્વના દેશોને યાદ અપાવ્યું કે અત્યારે વિશ્વ પરમાણુ યુદ્ધના ઉંબરે ઉભું છે. ૧. શાંતિ વાટાઘાટો: તેમણે બંને પક્ષોને ઉશ્કેરણીજનક નિવેદનો છોડીને તાત્કાલિક ટેબલ પર બેસીને શાંતિ વાટાઘાટો શરૂ કરવા વિનંતી કરી. ૨. યુદ્ધવિરામ: મધ્ય-પૂર્વમાં અત્યારે જે સૈન્ય ગતિવિધિઓ ચાલી રહી છે તેને રોકવા માટે યુદ્ધવિરામની અપીલ કરવામાં આવી છે.
ભારત અને વિશ્વ પર તેની અસર
ભારત હંમેશા પરમાણુ નિશસ્ત્રીકરણનો પક્ષધર રહ્યું છે. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો આ વિવાદ વધશે, તો તેની અસર તેલના ભાવ અને વૈશ્વિક સુરક્ષા પર પડશે. ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના આ રાજદ્વારી સંઘર્ષે સાબિત કર્યું છે કે જૂની સંસ્થાઓ હવે બદલાતા વિશ્વના પ્રવાહોને રોકવામાં નિષ્ફળ જઈ રહી છે. ઈરાનની આ નિમણૂક બતાવે છે કે વિશ્વના અનેક દેશો હવે અમેરિકાના એકહથ્થુ શાસનને સ્વીકારવા તૈયાર નથી.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં થયેલી આ ટક્કર માત્ર શબ્દોની લડાઈ નથી, પણ બે અલગ વિચારધારાઓ અને ભૌગોલિક પ્રભુત્વનો જંગ છે. ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬નો આ દિવસ ઈતિહાસમાં એવા દિવસ તરીકે નોંધાશે જ્યારે અમેરિકાની રાજદ્વારી પકડમાં તિરાડ જોવા મળી અને ઈરાન એક મજબૂત આંતરરાષ્ટ્રીય ખેલાડી તરીકે ઉભરી આવ્યું. આગામી દિવસોમાં NPT સમીક્ષા પરિષદમાં શું નિર્ણયો લેવાય છે, તેના પર સમગ્ર વિશ્વની સુરક્ષાનો આધાર રહેશે.
