વૈશ્વિક સત્તા સંઘર્ષ: ઈરાને અમેરિકાની ‘અતાર્કિક’ માંગણીઓને ફગાવી, કડક ચેતવણી આપી
આજે ૨૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના રોજ તેહરાન તરફથી આવેલા એક નિવેદને વોશિંગ્ટન સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં ચર્ચા જગાવી છે. ઈરાને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જાહેર કર્યું છે કે અમેરિકાએ હવે એ ભ્રમમાંથી બહાર આવવું જોઈએ કે તે અન્ય સ્વતંત્ર દેશોને આદેશ આપી શકે છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ૮ એપ્રિલથી સત્તાવાર યુદ્ધ ભલે અટકી ગયું હોય, પરંતુ રાજદ્વારી મોરચે તણાવ ઓછો થવાનું નામ નથી લઈ રહ્યો.
૧. અમેરિકાની “ગેરકાયદેસર માંગણીઓ” પર પ્રહાર
ઈરાનના સરકારી ટેલિવિઝન પર સંબોધન કરતા સંરક્ષણ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રેઝા તલાઈ-નિકે મંગળવારે ખૂબ જ આક્રમક વલણ અપનાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે, “અમેરિકાએ હવે સ્વીકારવું પડશે કે તે કોઈના પર કંઈપણ લાદી શકે તેવી સ્થિતિમાં નથી. વોશિંગ્ટને પોતાની અતાર્કિક અને ગેરકાયદેસર માંગણીઓ છોડવી જ પડશે.”
આ વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ અને તેના પર લાગેલા પ્રતિબંધો છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન તેના પરમાણુ પ્રોજેક્ટ્સને સંપૂર્ણપણે અટકાવી દે, જ્યારે ઈરાન તેને પોતાની સાર્વભૌમત્વ અને સંરક્ષણનો ભાગ માને છે.
૨. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને યુદ્ધનો અંત લાવવાનો પ્રસ્તાવ
ઈરાને તાજેતરમાં જ અમેરિકા સમક્ષ એક પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ પ્રસ્તાવ મુજબ ઈરાન વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ માર્ગ એવા ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) ને સંપૂર્ણપણે વ્યાપાર માટે ખોલવા અને યુદ્ધનો કાયમી અંત લાવવા તૈયાર છે. જોકે, બદલામાં તેણે અમેરિકા પાસે કડક શરતો પૂરી કરવાની માંગ કરી છે.
અમેરિકાએ આ પ્રસ્તાવ પર ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. વ્હાઇટ હાઉસનું માનવું છે કે ઈરાન આ પ્રસ્તાવ દ્વારા તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ પરથી વિશ્વનું ધ્યાન હટાવવા માંગે છે. અમેરિકા માટે ઈરાનનું પરમાણુ હથિયારો તરફ આગળ વધવું એ લાલ રેખા (Red Line) સમાન છે, જેના પર તે કોઈ બાંધછોડ કરવા તૈયાર નથી.
૩. SCO બેઠક અને ઈરાનનું નવું ગઠબંધન
શાંઘાઈ સહકાર સંગઠન (SCO) ના સંરક્ષણ પ્રધાનોની મહત્વની બેઠક યોજાવા જઈ રહી છે. આ બેઠક પહેલા જ ઈરાને મોટો દાવ ખેલ્યો છે. તલાઈ-નિકે જાહેરાત કરી કે ઈરાન તેની રક્ષણાત્મક સૈન્ય ક્ષમતાઓ અને ટેકનોલોજી SCO ના સભ્ય દેશો (જેમાં ભારત, રશિયા અને ચીન પણ સામેલ છે) સાથે શેર કરવા માટે તૈયાર છે.
આ પગલાને અમેરિકાના એકહથ્થુ શાસન સામે નવા લશ્કરી ગઠબંધન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. ઈરાન હવે પશ્ચિમી દેશો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે એશિયાઈ શક્તિઓ સાથે હાથ મિલાવીને અમેરિકાને એકલું પાડવાની વ્યૂહરચના અપનાવી રહ્યું હોય તેમ લાગે છે.
૪. યુદ્ધવિરામ છતાં અસ્થિરતા
૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ યુદ્ધવિરામ થયો હોવા છતાં, જમીની હકીકત કંઈક અલગ છે. તેલના ભાવોમાં સતત ઉતાર-ચઢાવ અને મધ્ય-પૂર્વમાં સૈન્ય હિલચાલને કારણે વિશ્વમાં આર્થિક અસ્થિરતા ફેલાયેલી છે. અમેરિકામાં પણ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પની લોકપ્રિયતા આ યુદ્ધને કારણે પ્રભાવિત થઈ છે, જેનો લાભ ઈરાન ઉઠાવવા માંગે છે.
ઈરાને એવો પણ દાવો કર્યો છે કે અમેરિકાની નીતિઓ “અતાર્કિક” છે કારણ કે તે એક તરફ શાંતિની વાતો કરે છે અને બીજી તરફ આર્થિક પ્રતિબંધો દ્વારા સામાન્ય ઈરાની જનતાને નિશાન બનાવે છે.
૫. શું ભવિષ્યમાં ફરી યુદ્ધ થશે?
રાજકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે આ ‘ડેડલોક’ (સ્થગિતતા) ચાલુ રહેશે, તો યુદ્ધવિરામ લાંબો સમય ટકી શકશે નહીં. ઈરાન જે રીતે “સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રો” ની વાત કરી રહ્યું છે, તે દર્શાવે છે કે તે હવે અમેરિકાના પ્રભુત્વને પડકારવા માટે સંપૂર્ણ સજ્જ છે.
૨૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ નો આ ઘટનાક્રમ સૂચવે છે કે દુનિયા હવે બહુધ્રુવીય (Multipolar) બની રહી છે. અમેરિકાની શરતો પર સમજૂતી કરવાનો ઈરાનનો ઇનકાર એ બદલાતા સમયનો સંકેત છે. હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની નજર SCO બેઠક પર રહેશે, જ્યાં ઈરાનના આ કડક વલણની સીધી અસર જોવા મળી શકે છે.
