ઉનાળાની ગરમીમાં પંખો હવા નથી આપતો? આ 5 કારણો હોઈ શકે છે જવાબદાર
ધગધગતા ઉનાળામાં જ્યારે તમે થાકીને રૂમમાં આવો અને પંખો ચાલુ કરો ત્યારે તે ‘કાચબા’ની ગતિએ ફરવા લાગે, તો ગુસ્સો આવવો સ્વાભાવિક છે. ઘણીવાર આપણે રેગ્યુલેટર ફૂલ સ્પીડ પર કરી દઈએ છીએ, છતાં પંખો બસ પોતાની જગ્યાએ રગશિયા ગાડાની જેમ ફરતો હોય તેવું લાગે છે. આપણને લાગે છે કે પંખો જૂનો થઈ ગયો છે અને હવે નવો ખરીદવાનો સમય આવી ગયો છે.
પરંતુ ઉભા રહો! નવો પંખો ખરીદતા પહેલા તમારે એ સમજવું પડશે કે સીલિંગ ફેન ધીમો થવો એ હંમેશા તે બગડી ગયાની નિશાની નથી હોતી. ઘણીવાર નાની ટેકનિકલ ખામીઓ કે આપણી બેદરકારી તેની ઝડપ પર ‘બ્રેક’ લગાવી દે છે. ચાલો, એક મિત્રની જેમ સમજીએ કે તમારો પંખો કેમ સુસ્ત પડ્યો છે અને તમે ઘરે બેઠા તેને કેવી રીતે ઠીક કરી શકો છો.
1. ધૂળના થર: પંખાનો સૌથી મોટો દુશ્મન
અવારનવાર આપણે ઘરની સફાઈ તો રોજ કરીએ છીએ, પણ છત પર લટકેલા પંખા તરફ આપણું ધ્યાન અઠવાડિયા સુધી જતું નથી. પંખાના બ્લેડ (પાંખિયા) પર જામતી ધૂળ માત્ર ગંદકી નથી, પણ તે પંખા માટે ‘વધારાનું વજન’ છે.
જ્યારે બ્લેડ પર ધૂળના જાડા થર જામી જાય છે, ત્યારે મોટર પર દબાણ વધે છે. આનાથી માત્ર પંખાની ફરવાની ગતિ જ ઓછી નથી થતી, પણ બ્લેડની એરોડાયનેમિક ડિઝાઇન (હવા કાપવાની ક્ષમતા) પણ બગડી જાય છે.
-
સમાધાન: મહિનામાં ઓછામાં ઓછી એકવાર પંખાને સૂકા કે સહેજ ભીના કપડાથી સાફ કરો. તમે જોશો કે સાફ થતાની સાથે જ પંખો હલકો અનુભવશે અને હવાનો પ્રવાહ (Airflow) તરત જ વધી જશે.
2. કેપેસિટર: પંખાનું ‘એનર્જી બૂસ્ટર’
શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે પંખાને સ્ટાર્ટ થવા માટે વીજળીનો શરૂઆતી ઝટકો ક્યાંથી મળે છે? તે કામ કરે છે કેપેસિટર. તેને સામાન્ય ભાષામાં લોકો ‘કન્ડેન્સર’ પણ કહે છે.
પંખાની મોટરને સતત અને સાચો ટોર્ક (Torque) આપવાની જવાબદારી આની હોય છે. સમય જતાં કેપેસિટરની પાવર ઓછી થવા લાગે છે. જો તમારો પંખો પહેલા ખૂબ જ ઝડપી ચાલતો હતો પણ હવે ધીરે-ધીરે ધીમો થઈ ગયો છે, તો 90% કિસ્સામાં વિલન કેપેસિટર જ હોય છે.
-
સમાધાન: નવું કેપેસિટર (સામાન્ય રીતે 2.5 mfd નું) બજારમાં ₹30-50 માં મળી જાય છે. તેને બદલવું ખૂબ જ સરળ છે, બસ જૂના વાયરની જગ્યાએ નવા વાયર લગાવવાના હોય છે. પણ ધ્યાન રાખજો, આ કામ કરતી વખતે મેઈન સ્વીચ બંધ રાખવી.
3. રેગ્યુલેટરની ખામી: ક્યાંક ‘કંટ્રોલર’ જ તો વિલન નથી ને?
ઘણીવાર સમસ્યા પંખામાં નહીં, પણ દીવાલ પર લાગેલા એ રેગ્યુલેટરમાં હોય છે જેનાથી તમે સ્પીડ કંટ્રોલ કરો છો. જૂના જમાનાના મોટા અને ભારે રેગ્યુલેટર (Coil વાળા) ઘણીવાર ગરમ થઈને બગડી જાય છે. તે વીજળીના સપ્લાયને પંખા સુધી પૂરેપૂરી પહોંચવા દેતા નથી.
-
સમાધાન: જો તમારો પંખો ધીમો હોય, તો ચેક કરો કે શું રેગ્યુલેટર વગર (ડાયરેક્ટ કનેક્શન પર) તે ઝડપી ચાલે છે? જો હા, તો તરત જ જૂના રેગ્યુલેટરને હટાવી નવું ઈલેક્ટ્રોનિક રેગ્યુલેટર લગાવો. આનાથી સ્પીડ તો સુધરશે જ સાથે વીજળીની પણ બચત થશે.
4. વોલ્ટેજની વધ-ઘટ: બહારની સમસ્યા
4. વોલ્ટેજની વધ-ઘટ: બહારની સમસ્યાક્યારેક પંખાની સુસ્તીનું કારણ ઘરની અંદર નહીં પણ બહાર હોય છે. જો તમારા વિસ્તારમાં વોલ્ટેજ ઓછા (Low Voltage) આવી રહ્યા હોય, તો પંખો તેની પૂરી ક્ષમતાથી ફરી શકશે નહીં.
-
કેવી રીતે ઓળખવું: જો ઘરના અન્ય ઉપકરણો (જેમ કે બલ્બ કે ટ્યુબલાઇટ) પણ ઝાંખા બળી રહ્યા હોય, તો સમજી લેવું કે સમસ્યા વોલ્ટેજની છે. આવા સમયે સ્ટેબિલાઇઝરનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
5. લુબ્રિકેશન અને બેરિંગની સમસ્યા
પંખાની અંદર ‘બેરિંગ’ હોય છે જે તેને સ્મૂધ રીતે ફેરવવામાં મદદ કરે છે. વર્ષો સુધી ચાલ્યા પછી બેરિંગની અંદરનું ગ્રીસ કે તેલ સુકાઈ જાય છે. આનાથી અંદર ઘર્ષણ (Friction) વધે છે અને મોટરને ફેરવવામાં ઘણું જોર લગાવવું પડે છે.
-
ઓળખ: જો ચાલતી વખતે પંખામાંથી ચીં-ચીં કે ઘસાવાનો અવાજ આવતો હોય, તો સમજી લેવું કે તેને ‘તેલ-પાણી’ની જરૂર છે.
-
સમાધાન: પંખાને ઉતારીને તેની બેરિંગમાં સારી ક્વોલિટીનું તેલ કે ગ્રીસ નાખો. જો બેરિંગ પૂરેપૂરી ઘસાઈ ગઈ હોય, તો તેને બદલાવી નાખવી જ બહેતર છે.
6. વાયરિંગ અને ઢીલા કનેક્શન
વીજળીનો પ્રવાહ (Current Flow) ત્યારે જ સાચો રહે છે જ્યારે વાયર બરાબર જોડાયેલા હોય. ઘણીવાર પંખાની ઉપર લાગેલા ‘કલેક્ટર’ કે સ્વીચ બોર્ડની અંદર વાયર ઢીલા પડી જાય છે. આનાથી સ્પાર્કિંગ પણ થઈ શકે છે અને પંખાને પૂરતો પાવર મળતો નથી.
-
સમાધાન: એકવાર ઇલેક્ટ્રિશિયન પાસે પંખાનું વાયરિંગ ચેક કરાવી લો. ક્યારેક જૂના થઈ ગયેલા વાયર બદલવાથી પણ પર્ફોર્મન્સમાં મોટો સુધારો આવે છે.
7. ઇન્સ્ટોલેશન અને બ્લેડનો એંગલ
શું તમે જાણો છો કે પંખાના બ્લેડનો એક ખાસ એંગલ હોય છે? જો પંખો પડી ગયો હોય કે સફાઈ કરતી વખતે બ્લેડ વળી ગઈ હોય, તો તે હવાને નીચેની તરફ ફેંકી શકશે નહીં. પંખો ફરશે તો ઝડપી, પણ તમને હવા અનુભવાશે નહીં.
-
સમાધાન: ચેક કરો કે ત્રણેય બ્લેડ એક જ સીધ અને એંગલ પર હોય. સાથે જ, પંખા અને છત વચ્ચે ઓછામાં ઓછું 10-12 ઈંચનું અંતર હોવું જોઈએ જેથી તે હવાને બરાબર ખેંચી શકે.
શું કરવું જોઈએ?
જો તમારો પંખો ધીમો ચાલી રહ્યો છે, તો તરત જ નવો ખરીદવાની જરૂર નથી. બસ આ સ્ટેપ્સ ફોલો કરો:
-
સૌથી પહેલા સફાઈ કરો.
-
જો વાત ન બને, તો કેપેસિટર બદલો (આ સૌથી અસરકારક રીત છે).
-
છતાં સમસ્યા રહે, તો રેગ્યુલેટર ચેક કરો.
ઉનાળાની આ સિઝનમાં પંખાનું નાનું અમથું સર્વિસિંગ તમને રાહત તો આપશે જ, સાથે તમારા વીજળીના બિલને પણ વધતું અટકાવશે. તો બસ, થોડો સમય કાઢો અને તમારા પંખાને ફરીથી ‘તોફાની’ બનાવો!
