બંગાળમાં લોકશાહીનું સંકટ? મમતા બેનર્જીનો રાજીનામાથી ઇનકાર અને બંધારણીય મડાગાંઠ
પશ્ચિમ બંગાળમાં તાજેતરના ચૂંટણી પરિણામોએ રાજ્યની રાજકીય તસવીર બદલી નાખી છે. તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) ની હાર છતાં મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીએ પદ છોડવાની સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી છે. તેમના આ નિર્ણયથી માત્ર બંગાળમાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશમાં એક પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ઊભું થયું છે કે શું કોઈ લોકતાંત્રિક રીતે ચૂંટાયેલા નેતા બહુમતી ગુમાવ્યા પછી પણ પદ પર રહી શકે?
મમતા બેનર્જીનો તર્ક: “અમે હાર્યા જ નથી”
ચૂંટણી પરિણામો બાદ પોતાની પ્રથમ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં મમતા બેનર્જીએ અત્યંત આક્રમક વલણ અપનાવ્યું હતું. તેમણે રાજીનામાના પ્રશ્ન પર વળતો પ્રહાર કરતા કહ્યું હતું કે, “હું શા માટે રાજીનામું આપું? અમે ચૂંટણી હાર્યા જ નથી. જો કોઈ હારનો પુરાવો આપે તો હું પદ છોડવા તૈયાર છું. જો કોઈ જોર-જબદસ્તીથી કહેશે કે રાજીનામું આપવું પડશે, તો હું બિલકુલ નહીં આપું.”
તેમણે ભાજપ પર ‘બેઈમાની’થી ચૂંટણી જીતવાનો અને ચૂંટણી પંચને આ હાર માટેના મુખ્ય ‘વિલન’ તરીકે ઓળખાવ્યા છે. મમતા બેનર્જીનું માનવું છે કે કેન્દ્રીય સંસ્થાઓનો દુરુપયોગ કરીને જનમતના આંકડાઓ સાથે ચેડા કરવામાં આવ્યા છે.
બંધારણ શું કહે છે?
ભારતીય બંધારણ મુજબ, કોઈપણ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી ત્યારે જ પદ પર રહી શકે છે જો તેમની પાસે વિધાનસભામાં સ્પષ્ટ બહુમતી હોય.
અનુચ્છેદ 164: આ અંતર્ગત મુખ્યમંત્રી અને મંત્રી પરિષદ વિધાનસભાને સામૂહિક રીતે જવાબદાર હોય છે. જો સત્તારૂઢ પક્ષ કે ગઠબંધન ચૂંટણી હારી જાય અને વિપક્ષ પાસે બહુમતીના આંકડા હોય, તો નૈતિક અને બંધારણીય રીતે મુખ્યમંત્રીએ રાજ્યપાલને પોતાનું રાજીનામું સોંપવું પડે છે.
બહુમતીનું પરીક્ષણ: જો મુખ્યમંત્રી રાજીનામું ન આપે, તો રાજ્યપાલ વિધાનસભા બોલાવીને ‘ફ્લોર ટેસ્ટ’નો આદેશ આપી શકે છે. જો મુખ્યમંત્રી ગૃહમાં બહુમતી સાબિત ન કરી શકે, તો રાજ્યપાલ તેમને બરતરફ કરી શકે છે.
કેરટેકર મુખ્યમંત્રી: સામાન્ય રીતે, ચૂંટણી હાર્યા પછી મુખ્યમંત્રી રાજીનામું આપે છે અને નવી સરકારની રચના ન થાય ત્યાં સુધી ‘કેરટેકર’ (કાર્યકારી) મુખ્યમંત્રી તરીકે સેવા આપે છે.
ભાજપનો પલટવાર: “લોકશાહીની મજાક”
ભાજપના પ્રવક્તા દેબજીત સરકારે મમતા બેનર્જીના નિવેદનને હાસ્યાસ્પદ ગણાવ્યું છે. ભાજપનું કહેવું છે કે જે વ્યક્તિ બંધારણીય પ્રક્રિયામાં વિશ્વાસ ધરાવતી હોય તે ક્યારેય જનમતના આદેશને નકારી શકે નહીં. ભાજપના મતે, મમતા બેનર્જી માત્ર ચર્ચામાં રહેવા અને હાર પચાવી ન શકવાને કારણે આવા બિન-બંધારણીય નિવેદનો આપી રહ્યા છે.
આગળની રણનીતિ: રસ્તા પર ઉતરવાની તૈયારી
મમતા બેનર્જીએ સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યા છે કે તેઓ આ લડાઈને કાયદાકીય અને રાજકીય બંને સ્તરે લડશે. તેમણે કહ્યું છે કે તેઓ હવે ભાજપના ‘અત્યાચારો’ સહન નહીં કરે અને ફરીથી જનતાની વચ્ચે જશે. “હું રસ્તા પર ઉતરીશ,” આ શબ્દો સાથે તેમણે આંદોલનાત્મક રાજકારણના સંકેત આપ્યા છે.
લોકશાહી માટે આના ગૂઢાર્થો
કોઈપણ લોકશાહીમાં ચૂંટણી એ જનતાનો અંતિમ અવાજ છે. જ્યારે શાસક પક્ષ ચૂંટણી હારે છે, ત્યારે સત્તાનું શાંતિપૂર્ણ હસ્તાંતરણ એ બંધારણની મર્યાદા છે. જો કોઈ નેતા હાર સ્વીકારવાની ના પાડે, તો તે રાજ્યમાં બંધારણીય કટોકટી (Constitutional Crisis) ઊભી કરી શકે છે.
બંગાળની જનતાએ જે ચુકાદો આપ્યો છે, તેનું સન્માન કરવું એ દરેક રાજકીય પક્ષની ફરજ છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે પશ્ચિમ બંગાળના રાજ્યપાલ આ બાબતે શું પગલાં લે છે અને શું મમતા બેનર્જી બંધારણીય મર્યાદાઓનું પાલન કરશે કે પછી બંગાળ ફરી એકવાર રાજકીય હિંસા અને અસ્થિરતાના માર્ગે જશે.
