અમેરિકા અને ઈરાન: શું ખરેખર યુદ્ધના વાદળો વિખેરાશે? બે મુખ્ય મુદ્દાઓ પર અટકી શાંતિની પ્રક્રિયા
દુનિયા અત્યારે બે મહાસત્તાઓ અને એક અશાંત ક્ષેત્રના ભવિષ્ય તરફ નજર માંડીને બેઠી છે. અમેરિકા અને ઈરાન, જેઓ દાયકાઓથી એકબીજાના કટ્ટર હરીફ રહ્યા છે, તેઓ હવે યુદ્ધની આગને શાંત કરવા ઈચ્છતા હોય તેવા સંકેતો મળી રહ્યા છે. જોકે, કૂટનીતિની આ શતરંજમાં વાત બે મુખ્ય મુદ્દાઓ પર આવીને અટકી ગઈ છે. એક બાજુ વ્હાઇટ હાઉસ આશાવાદી છે, તો બીજી બાજુ તેહરાન તરફથી આવતા વિરોધાભાસી નિવેદનોએ સમગ્ર વિશ્વને સસ્પેન્સમાં મૂકી દીધું છે.
શાંતિ પ્રસ્તાવ અને ૩૦ દિવસનો રોડમેપ
ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે સત્તાવાર રીતે સ્વીકાર્યું છે કે તેમને અમેરિકા તરફથી એક શાંતિ પ્રસ્તાવ મળ્યો છે. આ પ્રસ્તાવ કોઈ સામાન્ય દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ ૧૪ મુદ્દાઓનું એક ‘મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ’ (MoU) છે. આ દરખાસ્તનો મુખ્ય હેતુ તાત્કાલિક ધોરણે પૂર્ણ યુદ્ધવિરામ લાગુ કરવાનો અને આગામી ૩૦ દિવસમાં એક કાયમી ઉકેલનો પાયો નાખવાનો છે.
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પણ આ બાબતે સકારાત્મક જણાય રહ્યા છે. તેમણે તાજેતરમાં જ નિવેદન આપ્યું હતું કે ઈરાન હવે સમજૂતી કરવા માટે તૈયાર હોય તેવું લાગે છે અને છેલ્લા ૨૪ કલાકમાં થયેલી વાતચીત ઘણી આશાસ્પદ રહી છે.
સંઘર્ષના બે મુખ્ય કેન્દ્રો: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને પરમાણુ કાર્યક્રમ
બંને દેશો વચ્ચે શાંતિની ગાડી જે બે પાટા પર અટકી છે, તેમાં પહેલો મુદ્દો છે ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ અને બીજો છે ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ: આ સમુદ્રધૂની વૈશ્વિક વેપાર માટે જીવનરેખા સમાન છે. વિશ્વનો મોટો હિસ્સો તેલનો પુરવઠો અહીંથી પસાર થાય છે. અમેરિકાની શરત છે કે ઈરાને આ માર્ગને સંપૂર્ણપણે ખુલ્લો રાખવો પડશે અને કોઈપણ પ્રકારની સૈન્ય દખલગીરી બંધ કરવી પડશે.
પરમાણુ કાર્યક્રમ: અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન તેની પરમાણુ ગતિવિધિઓ પર કાયમી રોક લગાવે. ઈરાન આ શરતને પોતાની સંપ્રભુતા પરના હુમલા સમાન ગણે છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે જ્યાં સુધી તેમને આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવાની કોઈ નક્કર ગેરંટી નહીં મળે, ત્યાં સુધી તેઓ પાછા નહીં હટે.
જો આ બે મુદ્દાઓ પર સહમતી બની જાય, તો નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલ અને ગેસના ભાવમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળશે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે રાહતના સમાચાર હશે.
પડદા પાછળની કૂટનીતિ અને મધ્યસ્થીઓ
આ શાંતિ વાટાઘાટોમાં અમેરિકા તરફથી સ્ટીવ વિટકોફ અને જેરેડ કુશનર નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે આ વખતે પાકિસ્તાન અને અન્ય કેટલાક દેશો મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરી રહ્યા હોવાના અહેવાલ છે. એવી પણ શક્યતા સેવાઈ રહી છે કે ટૂંક સમયમાં જ ઈસ્લામાબાદ અથવા જીનીવામાં કોઈ ઐતિહાસિક સમજૂતીની જાહેરાત થઈ શકે છે.
ઈરાનનું વલણ: આત્મવિશ્વાસ કે રણનીતિ?
ભલે વિદેશ મંત્રાલય સમીક્ષાની વાત કરતું હોય, પરંતુ ઈરાનની અંદરના સુર કંઈક અલગ જ છે. ઈરાની સંસદના અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાઘેર ગાલિબાફે અમેરિકી મીડિયાના અહેવાલોને નકારી કાઢ્યા છે. તેમણે આ પ્રકારના અહેવાલોને ‘દુષ્પ્રચાર’ ગણાવતા ‘ઓપરેશન ટ્રસ્ટ મી બ્રો’ જેવા કટાક્ષો કર્યા હતા. ગાલિબાફ મુજબ, અમેરિકા માત્ર ભ્રમ ફેલાવવા માટે આવી માહિતી લીક કરી રહ્યું છે.
ઈરાની નેતૃત્વના આ કડક વલણને કારણે શાંતિની આશા પર અત્યારે પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ લાગ્યું છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ઈરાન દુનિયાને એવો સંદેશ આપવા માંગે છે કે તે કોઈપણ દબાણ હેઠળ આવીને સમજૂતી નહીં કરે. ઈરાનની અંદર સત્તાના વિવિધ કેન્દ્રો (જેમ કે સંસદ અને રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ) વચ્ચેના મતભેદો પણ આ પ્રક્રિયામાં વિલંબ કરી રહ્યા હોઈ શકે છે.
