મેક્સિકો સિટી પર મંડરાતું સંકટ: દર મહિને 2 સેમી જમીનમાં ગરકાવ થઈ રહ્યું છે આ શહેર, NASA-ISRO એ કર્યો ચોંકાવનારો ખુલાસો
દુનિયાના નકશા પર એક એવું શહેર છે જે ધીમે ધીમે પાતાળમાં જઈ રહ્યું છે. મેક્સિકોની રાજધાની મેક્સિકો સિટી અત્યારે એક ભયાનક કુદરતી અને માનવસર્જિત આપત્તિનો સામનો કરી રહી છે. તાજેતરમાં અમેરિકી અંતરિક્ષ એજન્સી NASA અને ભારતીય અંતરિક્ષ એજન્સી ISRO ના સંયુક્ત મિશન NISAR સેટેલાઈટ દ્વારા જે ડેટા સામે આવ્યો છે, તે ખરેખર ચિંતા ઉપજાવે તેવો છે. આ સેટેલાઈટ ઈમેજરી અને ડેટા મુજબ, આ શહેરના કેટલાક હિસ્સા દર મહિને સરેરાશ 2 સેન્ટીમીટર જેટલા જમીનમાં ધસી રહ્યા છે.
ઐતિહાસિક ઈમારતો પણ બની ગઈ ‘ત્રાસી’
મેક્સિકો સિટીની આ સમસ્યા કોઈ નવી નથી, પરંતુ તેની અત્યારની ગતિ ગભરાટ પેદા કરનારી છે. જો તમે આ શહેરના મધ્ય વિસ્તારમાં જશો, તો તમને જોવા મળશે કે ત્યાંનું પ્રખ્યાત કેથેડ્રલ એક તરફ નમી ગયું છે, જ્યારે તેની નજીક આવેલું ચર્ચ બીજી તરફ ઝુકેલું દેખાય છે. એટલું જ નહીં, મેક્સિકોનું નેશનલ પેલેસ પણ હવે સીધું રહ્યું નથી.
સૌથી રસપ્રદ અને આઘાતજનક ઉદાહરણ ‘એન્જલ ઓફ ઈન્ડિપેન્ડન્સ’ સ્મારકનું છે. 1910માં જ્યારે આ સ્મારક બનાવવામાં આવ્યું હતું, ત્યારે તે જમીનની સપાટી પર હતું. પરંતુ આસપાસની જમીન એટલી નીચે ઉતરી ગઈ છે કે અત્યાર સુધીમાં આ સ્મારકની નીચે 14 નવી સીડીઓ ઉમેરવી પડી છે જેથી લોકો ત્યાં પહોંચી શકે. આ પરથી અંદાજ લગાવી શકાય કે શહેર કેટલી ઝડપથી નીચે જઈ રહ્યું છે.
શા માટે ધસી રહ્યું છે મેક્સિકો સિટી? (વૈજ્ઞાનિક કારણો)
વૈજ્ઞાનિકોના મતે આ સમસ્યા પાછળ બે મુખ્ય કારણો જવાબદાર છે:
ભૌગોલિક રચના: મેક્સિકો સિટી એક પ્રાચીન તળાવ (લેક ટેક્સકોકો) ના તળિયે વસેલું છે. અહીંની જમીન અત્યંત નરમ, ચીકણી અને પોચી માટીની બનેલી છે.
ભૂગર્ભ જળનું અંધાધૂંધ દોહન: શહેરની લગભગ 2.2 કરોડની વસ્તીને પાણી પૂરું પાડવા માટે જમીનમાંથી સતત પાણી ખેંચવામાં આવે છે. પાણી નીકળી જવાથી જમીનના પડ વચ્ચેની ખાલી જગ્યા સંકોચાય છે, પરિણામે ઉપરની સપાટી નીચે બેસી જાય છે.
NASA ના વૈજ્ઞાનિક મારિન ગોવોર્ચિને જણાવ્યું કે, જેટલી ઝડપથી આપણે પાણી કાઢીએ છીએ, તેટલી ઝડપથી વરસાદી પાણી જમીનમાં ઉતરતું નથી. આ અસંતુલનને કારણે જમીન દબાતી જાય છે.
NISAR સેટેલાઈટ કેવી રીતે કરી રહ્યો છે મદદ?
આ ગંભીર સ્થિતિ પર નજર રાખવા માટે NASA અને ISRO એ હાથ મિલાવ્યા છે. તેમનો સંયુક્ત સેટેલાઈટ NISAR (NASA-ISRO Synthetic Aperture Radar) જમીનમાં થતા મિલિમીટર જેટલા ફેરફારને પણ માપી શકે છે. આ સેટેલાઈટ એડવાન્સ રડાર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને પૃથ્વીની સપાટીનું સ્કેનિંગ કરે છે, જેનાથી કયો વિસ્તાર કેટલો અને કઈ દિશામાં ધસી રહ્યો છે તેનો સચોટ નકશો તૈયાર કરી શકાય છે. આ માહિતી શહેરના આયોજનકારોને ભવિષ્યની મોટી દુર્ઘટનાઓ રોકવામાં મદદરૂપ થશે.
શહેરની માળખાગત સુવિધાઓ પર જોખમ
જમીન ધસવાને કારણે માત્ર ઈમારતો જ નહીં, પણ આખું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખોરવાઈ રહ્યું છે:
મેટ્રો અને રસ્તા: મેટ્રો લાઈનોમાં તિરાડો પડી રહી છે અને રસ્તાઓ ઉબડ-ખાબડ થઈ રહ્યા છે.
પાઈપલાઈન લીકેજ: જમીન હલવાને કારણે પાણીની પાઈપલાઈનો વારંવાર ફાટી જાય છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે શહેરનું 40% પાણી તો લીકેજને કારણે જ વેડફાઈ જાય છે.
પૂરનું જોખમ: શહેરનો ભૂભાગ નીચો જઈ રહ્યો હોવાથી વરસાદી પાણીનો નિકાલ મુશ્કેલ બની રહ્યો છે, જેનાથી પૂરનું જોખમ વધી ગયું છે.
ભવિષ્યનું સંકટ અને ઉકેલ
નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો ભૂગર્ભ જળનો વપરાશ ઘટાડવામાં નહીં આવે અને વોટર રિચાર્જિંગની પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં નહીં આવે, તો મેક્સિકો સિટી રહેવા લાયક નહીં રહે. ઘણા વિસ્તારોમાં પાણીનું સ્તર એટલું નીચે જતું રહ્યું છે કે હવે ત્યાંથી પાણી કાઢવું પણ મુશ્કેલ છે.
આ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની સમસ્યા છે જેમાંથી ભારત જેવા દેશોએ પણ શીખવાની જરૂર છે, જ્યાં ઘણા શહેરોમાં ભૂગર્ભ જળનું સ્તર ચિંતાજનક રીતે ઘટી રહ્યું છે. NISAR સેટેલાઈટ દ્વારા મળેલી નવી જાણકારી કદાચ મેક્સિકો સિટીને બચાવવાનો છેલ્લો મોકો સાબિત થઈ શકે છે.
