હોર્મુઝના જોખમી માર્ગે તેલ ટેન્કરોની ‘ડાર્ક ટ્રાન્ઝિટ’: ટ્રેકર બંધ કરી ત્રણ સુપરટેન્કરોએ પાર કરી ખાડી
વૈશ્વિક તેલ બજાર અને પશ્ચિમ એશિયાના તણાવ વચ્ચે એક ચોંકાવનારો અહેવાલ સામે આવ્યો છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના સંઘર્ષને કારણે જ્યારે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) જેવો વ્યૂહાત્મક માર્ગ અત્યંત જોખમી બની ગયો છે, ત્યારે તેલ નિકાસકારોએ હવે ‘ડાર્ક ટ્રાન્ઝિટ’નો સહારો લેવાનું શરૂ કર્યું છે. તાજેતરના ડેટા દર્શાવે છે કે ત્રણ વિશાળ સુપરટેન્કરોએ પોતાના ટ્રેકિંગ ડિવાઈસ (AIS) સ્વિચ ઓફ કરીને એટલે કે દુનિયાની નજરથી બચીને આ જોખમી માર્ગ સફળતાપૂર્વક પાર કર્યો છે.
શું છે ‘ડાર્ક ટ્રાન્ઝિટ’ અને કેમ તેની જરૂર પડી?
સામાન્ય રીતે, દરિયાઈ સુરક્ષા અને ટ્રાફિક વ્યવસ્થાપન માટે દરેક વ્યાપારી જહાજે પોતાનું લોકેશન ટ્રેકર ચાલુ રાખવું પડે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ વિસ્તાર યુદ્ધગ્રસ્ત બને અથવા જહાજ જપ્ત થવાનું જોખમ હોય, ત્યારે ટેન્કરો પોતાનું લોકેશન ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરી દે છે. તેને મરીન ઈન્ડસ્ટ્રીમાં ‘ગોઈંગ ડાર્ક’ કહેવામાં આવે છે.
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે લાખો બેરલ તેલ ખાડીમાં ફસાયેલું છે. આ તેલને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવા માટે હવે શિપિંગ કંપનીઓ અને તેલ નિકાસકારો આ જોખમી છતાં મજબૂર રણનીતિ અપનાવી રહ્યા છે.
ત્રણ સુપરટેન્કરોની રહસ્યમય મુસાફરી
શિપિંગ ડેટા અને ‘Kpler’ ના રિપોર્ટ અનુસાર, રવિવારે બે અત્યંત વિશાળ તેલ વાહક જહાજો (VLCC) – Agios Fanourios I અને Kiara M – એ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પાર કરી હતી. આ બંને જહાજોમાં આશરે ૨૦-૨૦ લાખ બેરલ ઈરાકી ક્રૂડ ઓઈલ લદાયેલું હતું.
Agios Fanourios I: આ જહાજે ૧૭ એપ્રિલે બસરા મીડિયમ ક્રૂડ લોડ કર્યું હતું. ડેટા મુજબ, આ ટેન્કરે અગાઉ ઓછામાં ઓછા બે વાર આ માર્ગ પાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો પરંતુ સુરક્ષાના કારણોસર તે નિષ્ફળ રહ્યું હતું. આખરે, રવિવારે તેણે ‘ડાર્ક ટ્રાન્ઝિટ’ દ્વારા આ માર્ગ પાર કર્યો. આ જહાજ ૨૬ મે સુધીમાં વિયેતનામના ‘નઘી સોન રિફાઇનરી’ પર પહોંચે તેવી શક્યતા છે.
Kiara M: આ ટેન્કર સેન મેરિનોનો ધ્વજ ધરાવે છે. તેણે પણ રવિવારે પોતાનું ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ રાખીને ખાડીમાંથી એક્ઝિટ લીધી હતી. આ જહાજનું સંચાલન શાંઘાઈ સ્થિત કંપની દ્વારા કરવામાં આવે છે, પરંતુ તે ક્યાં તેલ ઠાલવશે તે હજુ સ્પષ્ટ થયું નથી.
આ ઉપરાંત, ૬ મેના રોજ Basrah Energy નામના ટેન્કરે અબુ ધાબી (ADNOC) થી ૨૦ લાખ બેરલ તેલ લઈને આ માર્ગ પાર કર્યો હતો અને ૮ મેના રોજ ફુજૈરાહ ટર્મિનલ પર તે ઠાલવ્યું હતું.
તેલ કંપનીઓની મજબૂરી અને વ્યૂહરચના
ખાડી દેશોમાં ફસાયેલા તેલને બહાર કાઢવું અત્યારે વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા માટે અનિવાર્ય બની ગયું છે. અબુ ધાબી નેશનલ ઓઈલ કંપની (ADNOC) અને તેના ખરીદદારો અત્યારે જીવના જોખમે આ ટેન્કરો રવાના કરી રહ્યા છે. જો આ તેલ સમયસર બજારમાં ન પહોંચે, તો વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવ કાબૂ બહાર જઈ શકે છે.
શિપિંગ કંપનીઓ જેવી કે ‘ઈસ્ટર્ન મેડિટેરેનિયન મેરિટાઇમ’ અને ‘સિનોકોર’ આ બાબતે મૌન સેવી રહી છે, કારણ કે આવી મુસાફરી આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો અને વીમા પોલિસીની દ્રષ્ટિએ જટિલ હોય છે. જોકે, વર્તમાન કટોકટીને જોતા તેમની પાસે અન્ય કોઈ વિકલ્પ બચ્યો નથી.
હોર્મુઝનું મહત્વ અને જોખમ
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ વિશ્વનો સૌથી મહત્વનો તેલ માર્ગ છે. દુનિયાના કુલ તેલ પુરવઠાનો લગભગ ૨૦% હિસ્સો આ સાંકડા માર્ગે પસાર થાય છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના યુદ્ધને કારણે ઈરાને આ માર્ગ બંધ કરવાની અથવા ટેન્કરો જપ્ત કરવાની ચીમકી આપી છે. આવી સ્થિતિમાં ‘ડાર્ક ટ્રાન્ઝિટ’ એ ચોરીછૂપીથી તેલ પહોંચાડવાનો એકમાત્ર રસ્તો બની રહ્યો છે.
વૈશ્વિક અસરો અને ભવિષ્ય
આ ઘટનાક્રમ સાબિત કરે છે કે તેલના બજારમાં કેટલી ગંભીર અસ્થિરતા છે. જો ટેન્કરોને આ રીતે છુપાઈને મુસાફરી કરવી પડે, તો તેનો અર્થ એ છે કે સપ્લાય ચેઈન સંપૂર્ણપણે જોખમમાં છે.
કિંમતો પર અસર: જો આ ‘ડાર્ક’ મુસાફરીઓ દરમિયાન કોઈ અકસ્માત થાય અથવા જહાજ પકડાઈ જાય, તો તેલના ભાવ રાતોરાત ૧૫૦ ડોલરને પાર કરી શકે છે.
સુરક્ષા પડકાર: ટ્રેકર બંધ હોવાને કારણે દરિયામાં બે જહાજો વચ્ચે ટક્કર થવાનું જોખમ પણ વધી જાય છે, જે પર્યાવરણીય હોનારત નોતરી શકે છે.
