અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે વધતી તણાવની જ્વાળા: શું મધ્ય પૂર્વ બીજા મોટા યુદ્ધ તરફ ધકેલાઈ રહ્યું છે?
વર્તમાન સમયમાં મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) એશિયાની રાજનીતિ એક અત્યંત નાજુક તબક્કે પહોંચી ગઈ છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના કડક વલણ અને ઈરાનના પલટવારને કારણે વિશ્વ સમક્ષ ફરી એકવાર યુદ્ધના વાદળો ઘેરાવા લાગ્યા છે. તાજેતરમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સીઝફાયર (યુદ્ધવિરામ) ને લઈને જે નિવેદન આપ્યું, તેનાથી ઈરાન ઉશ્કેરાયું છે અને બંને દેશોએ સમુદ્રમાં પોતપોતાની સૈન્ય તાકાતનું પ્રદર્શન શરૂ કરી દીધું છે.
ટ્રમ્પનું નિવેદન: ‘સીઝફાયર લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ પર છે’
વ્હાઇટ હાઉસમાં આયોજિત એક કાર્યક્રમ દરમિયાન અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સામે આકરા પ્રહારો કર્યા હતા. તેમણે ઈરાન દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા નવા પરમાણુ પ્રસ્તાવને સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢતા તેને ‘કચરાનો ટુકડો’ ગણાવ્યો હતો. ટ્રમ્પે વધુમાં ઉમેર્યું કે, ઈરાન સાથેનો યુદ્ધવિરામ અત્યારે અત્યંત ગંભીર હાલતમાં છે. તેમણે એક તબીબી ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે, “જાણે કોઈ ડૉક્ટર કહે કે દર્દીના બચવાની શક્યતા માત્ર 1% જ છે, તેમ સીઝફાયર અત્યારે લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ પર છે.”
ટ્રમ્પનો સૌથી મોટો વિરોધ ઈરાનના બદલાતા વલણને લઈને છે. તેમના મતે, ઈરાન અગાઉ તેની પરમાણુ સંવર્ધન (Enrichment) સુવિધાઓની તપાસ માટે સહમત થયું હતું, પરંતુ બાદમાં તે પોતાની વાત પરથી ફરી ગયું છે. ટ્રમ્પનું લક્ષ્ય સ્પષ્ટ છે: ઈરાન પાસે કોઈપણ સંજોગોમાં પરમાણુ હથિયાર હોવા જોઈએ નહીં.
ઈરાનનો વળતો પ્રહાર: ‘દુશ્મન આશ્ચર્યચકિત થઈ જશે’
ટ્રમ્પના આ નિવેદન બાદ ઈરાનના રાજકીય ગલિયારામાં ભારે આક્રોશ જોવા મળી રહ્યો છે. ઈરાની સંસદના અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાઘેર ગાલિબફે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર અમેરિકાને ખુલ્લી ચેતવણી આપી છે. તેમણે લખ્યું છે કે, ઈરાની સશસ્ત્ર દળો કોઈપણ પ્રકારના આક્રમણનો જડબાતોડ જવાબ આપવા માટે સંપૂર્ણ રીતે સજ્જ છે.
ગાલિબફે કહ્યું કે, “ખોટી રણનીતિ અને ખોટા નિર્ણયોનું પરિણામ હંમેશા વિનાશક હોય છે, જે દુનિયા પહેલા પણ જોઈ ચૂકી છે. અમે દરેક વિકલ્પ માટે તૈયાર છીએ અને જો અમારા પર હુમલો થયો, તો અમે એવો પાઠ ભણાવીશું કે દુશ્મન દેશ આશ્ચર્યચકિત થઈ જશે.” ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે દબાણ સામે ઝૂકવાને બદલે સંઘર્ષનો માર્ગ પસંદ કરશે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં યુદ્ધના ભણકારા
શબ્દોની આ લડાઈ હવે જમીન અને સમુદ્ર પર પણ દેખાવા લાગી છે. પૂર્વી ભૂમધ્ય સમુદ્ર અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં તણાવ ચરમસીમાએ છે. પેન્ટાગોને સત્તાવાર રીતે જાહેરાત કરી છે કે અમેરિકાએ મધ્ય પૂર્વના પાણીમાં પરમાણુ ક્ષમતા ધરાવતી સબમરીન તૈનાત કરી છે. આ પગલું ઈરાન માટે સીધો સંકેત છે કે અમેરિકા તેની સૈન્ય તાકાતનો ઉપયોગ કરવામાં જરાય અચકાશે નહીં.
સામે પક્ષે ઈરાને પણ પોતાની હલકી સબમરીન અને નૌકાદળના જહાજો હોર્મુઝમાં ગોઠવી દીધા છે. આ અઠવાડિયે બંને દેશોના દળો વચ્ચે સામાન્ય ગોળીબારની ઘટનાઓ પણ બની હોવાના અહેવાલો છે, જેનાથી પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની છે. હોર્મુઝ એ વિશ્વના તેલ વેપાર માટેનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે, અને ત્યાંના તણાવની અસર આખા વિશ્વના અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે.
પરમાણુ કરાર અને બદલાતા સમીકરણો
સમગ્ર વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્ર ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનું માનવું છે કે ઈરાન પરમાણુ કરારના બહાને ખાનગીમાં હથિયારો વિકસાવી રહ્યું છે. જ્યારે ઈરાનનો દાવો છે કે તેનો કાર્યક્રમ ઉર્જા અને શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે, અગાઉના હુમલાઓમાં જે પરમાણુ કેન્દ્રોને નુકસાન થયું હતું, ત્યાંથી ‘પરમાણુ ધૂળ’ હટાવવાની પરવાનગી આપવા માટે ઈરાન પહેલા સંમત થયું હતું, પરંતુ હવે તે લેખિતમાં આપવાની ના પાડી રહ્યું છે. આ અવિશ્વાસ જ બંને દેશો વચ્ચેની ખાઈને વધુ ઊંડી બનાવી રહ્યો છે.
