શું ઓનલાઇન ચેકિંગને કારણે CBSE ધોરણ 12ના વિદ્યાર્થીઓ ફેલ થયા? જાણો 7 વર્ષના લઘુત્તમ પરિણામ પાછળનું સત્ય

CBSE ધોરણ 12નું પરિણામ હચમચાવી દેશે, શું હવે વિદ્યાર્થીઓએ વધુ મહેનત કરવી પડશે?

સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) એ વર્ષ 2026 ના ધોરણ 12ના પરિણામો જાહેર કર્યા છે, પરંતુ આ વખતના આંકડા ખુશી કરતા ચિંતા વધુ લાવ્યા છે. આ વર્ષની પાસ થવાની ટકાવારી છેલ્લા 7 વર્ષમાં સૌથી ઓછી નોંધાઈ છે. એક તરફ વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ આ ઘટાડાથી આશ્ચર્યચકિત છે, તો બીજી તરફ શિક્ષણ જગતમાં આ અંગે નવી ચર્ચા છેડાઈ છે. ચર્ચાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે— ‘ઓનલાઇન મૂલ્યાંકન પ્રણાલી’ (Online Evaluation System).

શું ખરેખર કોમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર કોપીઓ તપાસવાથી વિદ્યાર્થીઓના માર્કસ ઘટ્યા છે? શું ટેકનોલોજીએ શિક્ષકોની ‘ઉદારતા’ પર લગામ લગાવી દીધી છે? ચાલો, આ સમગ્ર મામલાને ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ.

આંકડાઓની જબાની: 7 વર્ષનો સૌથી મોટો ઘટાડો

CBSE 12માનું આ વર્ષનું કુલ પરિણામ 85.20% રહ્યું છે. જો આપણે પાછલા વર્ષોના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો આ ઘટાડો સ્પષ્ટ દેખાય છે. ગયા વર્ષે એટલે કે 2025 માં 88.39% વિદ્યાર્થીઓ પાસ થયા હતા, જેનો અર્થ છે કે આ વખતે સીધો 3% થી વધુનો ઘટાડો થયો છે.

છેલ્લા 7 વર્ષની પાસ થવાની ટકાવારી એક નજરે:

કેરળમાં આજથી ચોમાસાનું સત્તાવાર આગમન, દેશના ૧૨ રાજ્યોમાં ભારે વરસાદની આશંકા

હવે 10 વર્ષથી વધુ સમય નહીં મળે! જાણી લો MBBS પાસ કરવાનો નવો સરકારી નિયમ

આ આંકડાઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે 2021 ના અપવાદ (કોવિડ દરમિયાન વિશેષ મૂલ્યાંકન) ને બાદ કરીએ તો પણ, સામાન્ય વર્ષોની સરખામણીમાં 2026 નું પરિણામ ઘણું નિરાશાજનક રહ્યું છે.

સપ્લીમેન્ટરીનો ‘હોલ ઓફ શેમ’: દર 11મો વિદ્યાર્થી સંકટમાં

પરિણામમાં ઘટાડાનું બીજું ડરામણું પાસું સપ્લીમેન્ટરી (પૂરક પરીક્ષા) ના આંકડાઓમાં છુપાયેલું છે. આ વર્ષે અંદાજે 1,63,800 વિદ્યાર્થીઓને સપ્લીમેન્ટરી આવી છે. ટકાવારીની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો આ 9.26% છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પરીક્ષામાં બેસનાર દર 11મો વિદ્યાર્થી કોઈને કોઈ વિષયમાં અટવાયો છે. આ આંકડો છેલ્લા 8 વર્ષમાં સૌથી વધુ છે, જે શિક્ષણની ગુણવત્તા અને મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ સામે મોટા સવાલો ઉભા કરે છે.

ઓનલાઇન માર્કિંગ: વરદાન કે વિદ્યાર્થીઓ માટે નુકસાન?

CBSE એ આ વર્ષે એક મોટું ક્રાંતિકારી પગલું ભરતા ધોરણ 12 ની ઉત્તરવહીઓનું મૂલ્યાંકન ઓનલાઇન કરાવ્યું હતું. આ અંતર્ગત કોપીઓને સ્કેન કરીને ડિજિટલ સ્વરૂપમાં શિક્ષકોને મોકલવામાં આવી હતી. જોકે, ટેકનોલોજીના આ પ્રયોગે અણધારી રીતે વિદ્યાર્થીઓના ગુણ પર અસર કરી છે.

1. શિક્ષકોની ‘ઉદારતા’ પર ટેકનોલોજીનો પહેરો

ઓફલાઇન માર્કિંગ (કાગળ-પેન) દરમિયાન, ઘણીવાર શિક્ષકો માનવીય સંવેદનાઓના આધારે થોડા ‘ઉદાર’ બની જતા હતા. જો કોઈ વિદ્યાર્થી 1-2 માર્કસથી ફેલ થતો હોય, અથવા કોઈ સારા વિદ્યાર્થીના માર્કસ થોડા ઓછા થતા હોય, તો શિક્ષક પોતાની સમજથી તેને ‘ગ્રેસ માર્કસ’ અથવા ઉદારતાપૂર્વક ગુણ આપીને પાસ કરી દેતા હતા. પરંતુ ઓનલાઇન સિસ્ટમમાં આ માનવીય લવચીકતા (Flexibility) ખતમ થઈ ગઈ.

2. માર્ક ઇન્ફ્લેશન (Mark Inflation) પર રોક

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ઓનલાઇન સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે પારદર્શક અને ભૂલરહિત છે. તેમાં દરેક સ્ટેપનું મોનિટરિંગ થાય છે. એક શિક્ષકે નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું કે, “ઓનલાઇન મૂલ્યાંકનમાં આપણે અસ્વાભાવિક રીતે માર્કસ વધારી શકતા નથી. સિસ્ટમ એટલી સચોટ છે કે આપણે ઈચ્છીએ તો પણ પહેલા જેવી ઉદારતા દાખવી શકતા નથી.” પરિણામે ‘માર્ક ઇન્ફ્લેશન’ એટલે કે ગુણોને વધારીને આપવાની પ્રવૃત્તિ અટકી ગઈ, જેનાથી સરેરાશ સ્કોર ઘટી ગયો.

કર્ણાટકના નવા મુખ્યમંત્રી બન્યા ડી.કે. શિવકુમાર: રાહુલ ગાંધી અને ખડગેની હાજરીમાં લીધા શપથ

‘આત્મનિર્ભર ભારત’ તરફ વધુ એક ડગલું: નૌસેના ખરીદશે ખાસ મિની સબમરીન, સમુદ્રમાં મારકોસ કમાન્ડો રહેશે વધુ ઘાતક

3. મૂલ્યાંકનમાં કડકાઈ

સ્કેન કરેલી કોપીઓ તપાસતી વખતે શિક્ષકોએ નિર્ધારિત માપદંડો (Step Marking) નું કડક પાલન કરવું પડ્યું. ડિજિટલ ડેશબોર્ડ પર દરેક માર્ક નોંધાય છે, જેના કારણે શિક્ષકો પર પણ દબાણ રહે છે કે તેઓ નક્કર આધાર વગર માર્કસ ન આપે. આ જ ‘કથિત કડકાઈ’ એ તે વિદ્યાર્થીઓને નુકસાન પહોંચાડ્યું જેઓ બોર્ડર લાઇન પર હતા.

શું ઓનલાઇન સિસ્ટમ ખામીયુક્ત છે?

શિક્ષણવિદોનું કહેવું છે કે ઓનલાઇન માર્કિંગ સિસ્ટમમાં કોઈ ટેકનિકલ ખામી નથી. આ પ્રણાલી પારદર્શક છે અને તેમાં ભૂલોની શક્યતા ઓછી છે. નુકસાન સિસ્ટમને કારણે નથી થયું, પરંતુ તે પરિવર્તનને કારણે થયું છે જેને વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો અચાનક સ્વીકારી શક્યા નથી.

વર્ષોથી વિદ્યાર્થીઓને જે ‘ઉદાર મૂલ્યાંકન’ ની આદત હતી, તે અચાનક બંધ થવાથી ગુણમાં ઘટાડો આવવો સ્વાભાવિક હતો. આ એક પ્રકારનું ‘રિયાલિટી ચેક’ છે, જે દર્શાવે છે કે હવે વિદ્યાર્થીઓએ માત્ર પાસ થવા માટે નહીં, પરંતુ સચોટ ઉત્તર લખવા માટે પોતાની તૈયારી વધુ મજબૂત કરવી પડશે.

CBSE 12માનું 2026 નું પરિણામ એક કડક સંદેશ છે. ટેકનોલોજીએ ભલે મૂલ્યાંકનને પારદર્શક બનાવ્યું હોય, પરંતુ તેણે વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો વચ્ચેના તે ‘માનવીય ગેપ’ ને ખતમ કરી દીધો છે જે ઘણીવાર ઓછા ગુણ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ માટે જીવનદાન સાબિત થતો હતો. હવે સમય આવી ગયો છે કે વિદ્યાર્થીઓ પોતાના અભ્યાસ પ્રત્યે વધુ ગંભીર બને, કારણ કે હવે ‘ડિજિટલ ગુરુ’ ની નજરોથી બચવું કે માત્ર દયાના આધારે માર્કસ મેળવવાનું શક્ય બનશે નહીં.