ભારત માટે ડબલ આંચકો: અમેરિકાએ રશિયન તેલની છૂટ લંબાવવાનો કર્યો ઇનકાર, શું પેટ્રોલ-ડીઝલ વધુ મોંઘા થશે?
વૈશ્વિક સ્તરે ચાલી રહેલી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કટોકટી અને મધ્ય પૂર્વના યુદ્ધના ભયાનક માહોલ વચ્ચે ભારતના ઉર્જા ક્ષેત્ર (Energy Sector) માટે ખૂબ જ ચિંતાજનક અને મોટા સમાચાર સામે આવ્યા છે. અમેરિકાના ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે રશિયન ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવા માટે ભારત સહિત કેટલાક દેશોને આપેલી અસ્થાયી મુક્તિ (Exemption/Waiver) ને આગળ લંબાવવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો છે. રવિવારે આ સત્તાવાર છૂટછાટની સમયમર્યાદા સમાપ્ત થઈ ગઈ છે.
ગયા અઠવાડિયે જ ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં પ્રતિ લીટર ૩ રૂપિયાનો સીધો વધારો ઝીંકાયા બાદ, અમેરિકાના આ આકરા નિર્ણયથી ભારતીય રિફાઇનરીઓ અને સામાન્ય ગ્રાહકો પર આર્થિક બોજનો નવો ખતરો મંડરાઈ રહ્યો છે. હવે સૌથી મોટો સવાલ એ ઉભો થયો છે કે શું આગામી દિવસોમાં દેશમાં ઇંધણના ભાવ વધુ મોંઘા થશે?
હોર્મુઝ કટોકટી અને અમેરિકાની પીછેહઠ
પર્સિયન ગલ્ફ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) ની આસપાસ અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવના કારણે દરિયાઈ માર્ગે થતો ઓઇલ ટેન્કર ટ્રાફિક ભારે ધીમો પડી ગયો છે. યુદ્ધના જોખમને લીધે ટેન્કરોના વીમા ખર્ચ (Insurance Costs) આસમાને પહોંચ્યા છે. આ સંઘર્ષ શરૂ થયો તે પહેલાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં જે ક્રૂડ ઓઇલ આશરે $૭૨ પ્રતિ બેરલની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યું હતું, તે હવે ઉછળીને $૧૦૫ પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયું છે.
આ વૈશ્વિક તેલ સંકટ અને અછતને રોકવા માટે શરૂઆતમાં અમેરિકાએ નિયમો હળવા કરીને અસ્થાયી વેઇવર આપ્યું હતું, જેથી દેશો કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય દંડ વગર પ્રી-લોડેડ રશિયન ક્રૂડ કાર્ગો ખરીદી શકે. ભારતે આ મુક્તિના વિસ્તરણ માટે વોશિંગ્ટન પર ભારે રાજદ્વારી દબાણ પણ કર્યું હતું. પરંતુ યુએસ કાયદા નિર્માતાઓ અને યુરોપિયન દેશોના રાજકીય દબાણ સામે અંતે ટ્રમ્પ સરકારે ઝૂકવું પડ્યું છે. પશ્ચિમી દેશોની દલીલ છે કે આ મુક્તિના કારણે મોસ્કો (રશિયા) યુક્રેન યુદ્ધ વચ્ચે પણ અબજો ડોલરની કમાણી કરી રહ્યું છે, જે તેમના આર્થિક પ્રતિબંધોના હેતુને નિષ્ફળ બનાવે છે.
ફુગાવા સામે ભારતની સૌથી મોટી ‘ઢાલ’ જોખમમાં
યુક્રેન અને રશિયાના યુદ્ધ પછી પશ્ચિમી દેશોએ રશિયા પર આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો લાદ્યા હતા, પરંતુ ભારતે રાષ્ટ્રીય હિતને સર્વોપરી રાખીને રશિયા પાસેથી ભારે ડિસ્કાઉન્ટ પર ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. છેલ્લા બે વર્ષમાં આ સસ્તું રશિયન તેલ ભારત માટે મોંઘવારી અને ફુગાવા સામે લડવાનું સૌથી મોટું હથિયાર સાબિત થયું હતું. આ ડીલના લીધે સ્થાનિક રિફાઇનિંગ કંપનીઓને મોટું માર્જિન મળ્યું અને દેશમાં તેલના ભાવો લાંબો સમય સ્થિર રહ્યા.
સમય જતાં રશિયા ભારતનું સૌથી મોટું ક્રૂડ સપ્લાયર બની ગયું. કેપ્લર (Kpler) ના તાજા ડેટા અનુસાર, મે મહિનામાં જ ભારતની રશિયન તેલની આયાત દરરોજ રેકોર્ડ ૨.૩ મિલિયન (૨૩ લાખ) બેરલ સુધી પહોંચી ગઈ હતી, જે ભારતની કુલ ઓઇલ આયાતના લગભગ અડધા હિસ્સા સમાન છે. હવે આ સસ્તા તેલની વિન્ડો બંધ થતાં ભારતીય ઓઇલ કંપનીઓ માટે જોખમનું ગણિત રાતોરાત બદલાઈ ગયું છે.
ભારત સામે બેવડું સંકટ: હવે કયા વિકલ્પો છે ખુલ્લા?
ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઇલની કુલ જરૂરિયાતના ૮૫% થી વધુ ભાગ વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે. જો પ્રતિબંધોના ડરથી ભારતીય રિફાઇનર્સે રશિયા પાસેથી ખરીદી ઘટાડવી પડશે, તો તેમને ફરજિયાતપણે મધ્ય પૂર્વ (Middle East) ના સાઉદી અરેબિયા, ઇરાક અને યુએઈ જેવા સપ્લાયર્સ તરફ વળવું પડશે. પરંતુ મુશ્કેલી એ છે કે આ પ્રદેશ પોતે અત્યારે યુદ્ધની આગમાં અસ્થિર છે અને ત્યાં તેલના ભાવો પહેલેથી જ ખૂબ ઊંચા છે. આનાથી ભારતનું ઓઇલ આયાત બિલ (Import Bill) બહુ ઝડપથી વધી જશે.
આ વૈશ્વિક દબાણને શોષવા માટે ભારત સરકાર પાસે અત્યારે માત્ર ત્રણ જ અઘરા આર્થિક વિકલ્પો બચ્યા છે:
૧. ટેક્સ કાપ અથવા સબસિડી: સરકાર પેટ્રોલ-ડીઝલ પરનો એક્સાઇઝ ડ્યુટી કે ટેક્સ ઘટાડે અથવા સબસિડી આપે, પરંતુ આનાથી દેશની નાણાકીય સ્થિતિ (Fiscal Deficit) નબળી પડશે.
૨. ઓઇલ કંપનીઓ પર બોજ: સરકારી માલિકીની તેલ કંપનીઓ (IOCL, BPCL, HPCL) ને અસ્થાયી રૂપે નુકસાન સહન કરવા માટે કહેવામાં આવે, જે તેમની બેલેન્સ શીટને નુકસાન પહોંચાડશે.
૩. ભાવ વધારાની મંજૂરી: આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવો મુજબ સ્થાનિક બજારમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ફરીથી વધવા દેવામાં આવે.
સામાન્ય જનજીવન પર સંભવિત અસરો
જો તેલના વૈશ્વિક ભાવો લાંબા સમય સુધી $૧૦૫ ની ઉપર રહેશે, તો સરકાર માટે સામાન્ય ગ્રાહકોને બચાવવા મુશ્કેલ બનશે. પેટ્રોલ અને ડીઝલ મોંઘા થતાં જ દેશમાં લોજિસ્ટિક્સ-ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચ વધશે, જેનાથી શાકભાજી, અનાજ અને દૈનિક ચીજવસ્તુઓ મોંઘી થશે. આ સિવાય એલપીજી સિલિન્ડર અને વિમાન ભાડામાં પણ મોટો વધારો થઈ શકે છે. જો પરિસ્થિતિ વધુ વણસશે, તો સરકારે અગાઉની વૈશ્વિક કટોકટીઓની જેમ દેશમાં ઈંધણ બચતના કડક પગલાં પણ શાંતિથી ફરી શરૂ કરવા પડી શકે છે.
