‘જામીન એ નિયમ છે અને જેલ અપવાદ’: ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામને જામીન ન મળવા પર સુપ્રીમ કોર્ટે નારાજગી વ્યક્ત કરી, પોતાના જ જૂના ચુકાદા સામે અસંમતિ દર્શાવી
ભારતીય ન્યાયતંત્રના ઇતિહાસમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને અભૂતપૂર્વ ઘટનાક્રમ સામે આવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે (18 મે, 2026) પોતાના જ એક અગાઉના ચુકાદા સામે ગંભીર નારાજગી અને અસંમતિ વ્યક્ત કરી છે. આ નારાજગી 2020ના દિલ્હી રમખાણોના મુખ્ય આરોપીઓ ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામને જામીન ન આપવાના નિર્ણય અંગે વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
એક તરફ કોર્ટે જમ્મુ-કાશ્મીરના નાર્કો-ટેરર કેસના આરોપી સૈયદ ઇફ્તેખાર અન્દ્રાબીને જામીન આપ્યા છે, તો બીજી તરફ એ જ કાનૂની સિદ્ધાંત હેઠળ ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામને જામીન ન મળવા બદલ આશ્ચર્ય અને અસંમતિ જાહેર કરી છે. આ ચુકાદાથી દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં કાયદાના અર્થઘટનને લઈને ચાલી રહેલો આંતરિક મતભેદ પણ સપાટી પર આવ્યો છે.
ટ્રાયલ વિના લાંબો સમય જેલમાં રાખવો તે માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન
સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચુકાદો આપતી વખતે દેશના બંધારણ અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના મૂળભૂત અધિકારને સર્વોપરી ગણાવ્યો છે. ગંભીર આરોપોનો સામનો કરી રહેલા સૈયદ ઇફ્તેખાર અન્દ્રાબીને મુક્ત કરવાનો આદેશ આપતાં કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે, માત્ર આરોપોના આધારે કોઈ વ્યક્તિને વર્ષો સુધી ટ્રાયલ (અદાલતી સુનાવણી) વિના જેલના સળિયા પાછળ રાખી શકાય નહીં.
અન્દ્રાબી સામે કડક ગણાતા UAPA (ગેરકાનૂની પ્રવૃત્તિઓ અટકાવવાનો કાયદો) અને NDPS (નશાકારક પદાર્થો વિરોધી કાયદો) એક્ટની ગંભીર કલમો હેઠળ ગુનો નોંધવામાં આવ્યો હતો અને તેની જૂન 2020માં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું કે છેલ્લા છ વર્ષથી આ કેસમાં કોઈ નક્કર કાનૂની પ્રક્રિયા આગળ વધી નથી, જે ન્યાયના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.
UAPA કેસમાં પણ ‘જામીન એ નિયમ અને જેલ અપવાદ’
આ સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે ભારતીય ફોજદારી કાયદાના સૌથી પ્રખ્યાત અને પાયાના સિદ્ધાંતને ફરી એકવાર દોહરાવ્યો છે કે – “બેલ એ નિયમ છે અને જેલ એ અપવાદ છે” (Bail is the rule, Jail is the exception).
સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે UAPA જેવા આતંકવાદ વિરોધી કડક કાયદાઓમાં જામીન મળવા અશક્ય હોય છે, પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે આ ભ્રમણા ભાંગી નાખી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે UAPAના કેસોમાં પણ જો સુનાવણીમાં અસાધારણ વિલંબ થતો હોય, તો આ સિદ્ધાંત એટલો જ લાગુ પડે છે જેટલો સામાન્ય ગુનાઓમાં લાગુ પડે છે. કોઈ કાયદો નાગરિકના જીવવાના અને સ્વતંત્રતાના અધિકારને લાંબા સમય સુધી છીનવી શકે નહીં.
સર્વોચ્ચ અદાલતની બેન્ચો વચ્ચે કાનૂની મતભેદ
આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી રસપ્રદ અને કાનૂની દ્રષ્ટિએ મહત્વની બાબત એ છે કે, આ વર્ષે જાન્યુઆરી મહિનામાં જ સુપ્રીમ કોર્ટની અન્ય એક બેન્ચે ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામની જામીન અરજીઓ ફગાવી દીધી હતી, જ્યારે તે જ કેસના બાકીના તમામ આરોપીઓને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યા હતા.
સોમવારે આ મામલે ચુકાદો આપતાં જસ્ટિસ બી. વી. નાગરત્ના અને જસ્ટિસ ઉજ્જવલ ભુઈયાની બેન્ચે જાન્યુઆરી મહિનાના એ ચુકાદા સામે ખુલ્લેઆમ અસંમતિ વ્યક્ત કરી છે. બેન્ચે ટિપ્પણી કરી કે જે ન્યાયિક સિદ્ધાંતના આધારે આજે અન્દ્રાબીને જામીન આપવામાં આવી રહ્યા છે, તે સિદ્ધાંત સુપ્રીમ કોર્ટની જ 3 ન્યાયાધીશોની મોટી બેન્ચે (Three-Judge Bench) નક્કી કર્યો હતો. પરંતુ ઉમર ખાલિદના કેસમાં બે ન્યાયાધીશોની બેન્ચે (Two-Judge Bench) તે સ્થાપિત સિદ્ધાંતનું યોગ્ય પાલન કર્યું નથી.
દિલ્હી રમખાણો અને ઉમર-શરજીલનો કેસ
અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે વર્ષ 2020માં ઉત્તર-પૂર્વ દિલ્હીમાં થયેલા ભીષણ કોમી રમખાણોના સંબંધમાં જેએનયુ (JNU) ના પૂર્વ વિદ્યાર્થી નેતા ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેમના પર રમખાણોનું કાવતરું ઘડવાનો અને ભડકાઉ ભાષણો આપવાનો આરોપ છે. તેઓ પણ અન્દ્રાબીની જેમ જ વર્ષ 2020થી જેલમાં બંધ છે.
ન્યાયમૂર્તિઓની વર્તમાન બેન્ચના વલણથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે કાયદાની નજરમાં ગુનાની ગંભીરતા ગમે તે હોય, પરંતુ જો સુનાવણી સમયસર પૂર્ણ ન થાય તો આરોપીને અનિશ્ચિત સમય માટે જેલમાં રાખવો એ ન્યાયસંગત નથી.
આ દેશી ચુકાદાની ભવિષ્યના કેસો પર શું અસર પડશે?
જસ્ટિસ બી. વી. નાગરત્ના અને જસ્ટિસ ઉજ્જવલ ભુઈયાની બેન્ચ દ્વારા લેવાયેલું આ વલણ ભવિષ્યમાં બંધારણીય અધિકારોની રક્ષા માટે એક મોટો માઇલસ્ટોન સાબિત થઈ શકે છે. આનાથી એવા તમામ રાજકીય અને સામાજિક કાર્યકરો અથવા કેદીઓને મોટી આશા મળશે જેઓ UAPA અથવા અન્ય કડક કાયદાઓ હેઠળ વર્ષોથી ટ્રાયલની રાહ જોતા જેલમાં બંધ છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતની આ ટિપ્પણી બાદ હવે એવી પ્રબળ શક્યતાઓ દેખાઈ રહી છે કે ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામના વકીલો ફરી એકવાર આ ચુકાદાને ટાંકીને સુપ્રીમ કોર્ટમાં નવી જામીન અરજી દાખલ કરી શકે છે, અને આ વખતે કાનૂની પલ્લું તેમની તરફ નમે તેવું વાતાવરણ સર્જાયું છે.
