અમેરિકાની સમયમર્યાદા પૂરી થયા પછી પણ ભારત રશિયન તેલ ખરીદશે: પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે લીધો મોટો નિર્ણય, જાણો કિંમતો વધશે કે નહીં
પશ્ચિમ એશિયામાં ઈરાન, અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે ચાલી રહેલા ભયાનક સૈન્ય સંઘર્ષના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ઉર્જા સંકટ વધુ ઘેરું બન્યું છે. ભારત અત્યાર સુધી ક્રૂડ ઓઈલ (કચ્છા તેલ) ની અછતની સમસ્યાથી ઘણું ખરું બચતું આવ્યું છે, કારણ કે તે રશિયા પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં સસ્તું ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદી રહ્યું હતું. જો કે, અગાઉ અમેરિકા દ્વારા ભારત પર લાદવામાં આવેલી ટેરિફ નીતિઓના કારણે રશિયન તેલની ખરીદીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. પરંતુ ઈરાન સાથે યુદ્ધ શરૂ થયા પછી, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે રશિયન તેલની ખરીદી પર અસ્થાયી છૂટછાટ આપી હતી. આ અંતર્ગત ૧૭ એપ્રિલે ટ્રમ્પ પ્રશાસને વિશ્વના તમામ દેશોને (ત્રણ દેશોને બાદ કરતાં) સમુદ્ર માર્ગે રશિયન તેલ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો ખરીદવાની મંજૂરી આપી હતી. અમેરિકી નાણા મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ, જહાજો પર લોડ કરાયેલા આ તેલની ખરીદી ૧૬ મે સુધી જ માન્ય હતી.
આ સમયમર્યાદા ૧૬ મેના રોજ સમાપ્ત થઈ ગઈ છે અને તાજેતરમાં જ ભારતીય તેલ કંપનીઓએ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં પ્રતિ લીટર ત્રણ-ત્રણ રૂપિયાનો વધારો ઝીંક્યો છે. આ આર્થિક દબાણ વચ્ચે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ નાગરિકોને તેલની બચત કરવા અને સોનું ન ખરીદવા માટે વારંવાર અપીલ કરી છે. હવે અમેરિકાની આ છૂટછાટ પૂરી થઈ ગયા પછી એવી આશંકા સેવાઈ રહી છે કે ભારતમાં ઈંધણના ભાવ ફરી આકાશે આંબી શકે છે. જો કે, ભારત સરકારે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે તે રશિયા પાસેથી તેલની ખરીદી અટકાવશે નહીં.
પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયની સ્પષ્ટતા: ‘અમેરિકી છૂટછાટ હોય કે ન હોય, તેલની ખરીદી ચાલુ રહેશે’
સોમવારે કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયના સંયુક્ત સચિવ (માર્કેટિંગ અને ઓઈલ રિફાઈનરી) સુજાતા શર્માએ સરકારનું વલણ સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું હતું કે, “રશિયા પરની અમેરિકી છૂટછાટ અંગે હું એ વાત પર ભાર મૂકવા માંગું છું કે અમે આ છૂટ મળી તે પહેલાં પણ રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદતા હતા, છૂટ દરમિયાન પણ ખરીદ્યું છે અને હવે પણ ખરીદી ચાલુ જ રાખીશું.”
તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે, આ એક વ્યાપારીક સમજણ (કમર્શિયલ સેન્સ) નો વિષય છે. ભારતમાં ક્રૂડ ઓઈલની કોઈ અછત નથી, અમે પૂરતા પ્રમાણમાં તેલ મંગાવ્યું છે. અમેરિકા તરફથી સત્તાવાર છૂટ મળે કે ન મળે, તેનાથી ભારતની સપ્લાય ચેઈન પર કોઈ નકારાત્મક અસર નહીં પડે. બીજી તરફ, અમેરિકાએ ભારતના આ નિર્ણય પર હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપી નથી.
વિપક્ષનો મોદી સરકાર પર પ્રહાર: ‘શું જનતા વધુ મોંઘવારી માટે તૈયાર રહે?’
અમેરિકી મર્યાદા સમાપ્ત થવાની અસરો વચ્ચે દેશમાં રાજકારણ પણ ગરમાયું છે અને વિપક્ષી પક્ષો કેન્દ્રની મોદી સરકાર પર પ્રહારો કરી રહ્યા છે. કોંગ્રેસે સરકારને સવાલ કર્યો છે કે શું હવે ભારતીય જનતાએ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં વધુ એક મોટા વધારા માટે તૈયાર થઈ જવું જોઈએ?
કોંગ્રેસના પ્રવક્તા પવન ખેડાએ આ અંગે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર લખ્યું કે, “અમેરિકાની જે છૂટછાટે મોદી સરકારને ડિસ્કાઉન્ટેડ રેટ પર પણ રશિયન તેલ ખરીદવાની ‘પરવાનગી’ આપી હતી, તે ૧૬ મેના રોજ સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. અહેવાલો છે કે સરકારે અમેરિકામાં બેઠેલા પોતાના મોટા બોસ પાસે આ સમયમર્યાદા લંબાવવા માટે અરજી કરી છે, પરંતુ વિદેશ મંત્રાલયે હજુ સુધી આ અહેવાલોને સમર્થન આપ્યું નથી.” જો કે, પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે આ તમામ અટકળોને ફગાવીને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે રશિયા સાથે વેપાર ચાલુ રહેશે.
યુદ્ધ પછી ભારત રશિયન તેલનું મોટું બજાર બન્યું: જુઓ આંકડા
ભારત પોતાની સ્થાનિક જરૂરિયાતોનું લગભગ ૯૦ ટકા ક્રૂડ ઓઈલ અન્ય દેશોમાંથી આયાત કરે છે. યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ જ્યારે પશ્ચિમી દેશોએ રશિયા પર પ્રતિબંધો લગાવ્યા, ત્યારે ભારતે રશિયા પાસેથી ભારે ડિસ્કાઉન્ટ પર તેલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું હતું. વર્ષ ૨૦૨૪માં ભારતે દરરોજ સરેરાશ ૨૦ લાખ બેરલ રશિયન તેલ ખરીદ્યું અને ગયા વર્ષે કુલ ૪૪ અબજ ડોલરના ક્રૂડ ઓઈલની આયાત માત્ર રશિયાથી કરવામાં આવી હતી.
જુલાઈ ૨૦૨૪ સુધીમાં ભારતના કુલ તેલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો વધીને ૪૪.૬ ટકા થઈ ગયો હતો, પરંતુ અમેરિકી દબાણ અને ટેરિફ નીતિઓના કારણે જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ સુધીમાં તે ઘટીને ૨૦.૬ ટકા પર આવી ગયો હતો. જો કે, ત્યારબાદ અમેરિકા તરફથી મળેલી વિશેષ છૂટછાટના કારણે માર્ચ ૨૦૨૬માં રશિયા પાસેથી તેલની ખરીદી ફરી બમણી થઈને ૬.૨ અબજ ડોલર પર પહોંચી ગઈ હતી. એપ્રિલમાં રિફાઇનરીના મેન્ટેનન્સના કારણે તેમાં થોડો ઘટાડો થયો હોવા છતાં, ડેટા દર્શાવે છે કે એપ્રિલમાં દરરોજ ૧૫.૭ લાખ બેરલ અને ૧૪ મે સુધીમાં દરરોજ ૧૮.૮ લાખ બેરલ રશિયન તેલ ભારત આવી રહ્યું હતું.
શું દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ફરી વધશે?
હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું અમેરિકી છૂટછાટ પૂરી થતાં ભારતમાં ઈંધણ મોંઘું થશે? કોમોડિટી એનાલિટિક્સ ફર્મ ‘કેપ્લર’ (Kpler) ના રિફાઇનિંગ એનાલિસ્ટ નિખિલ દુબેના જણાવ્યા અનુસાર, જો અમેરિકા આ છૂટછાટ નહીં વધારે તો ભારતીય રિફાઇનરી કંપનીઓ માટે ફરીથી કડક કાનૂની મંજૂરીઓની પ્રક્રિયાઓ લાગુ થઈ જશે, જેના કારણે ખરીદીની ગતિ થોડી ધીમી પડી શકે છે.
પરંતુ ભારત સરકારે તાજેતરના વર્ષોમાં પોતાના તેલ આયાતના સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યીકરણ (ડાયવર્સિફિકેશન) કર્યું છે અને હવે ભારત વિશ્વના ૪૧ અલગ-અલગ દેશોમાંથી તેલ આયાત કરી રહ્યું છે. મધ્ય પૂર્વના સંકટને પહોંચી વળવા માટે ભારતે અમેરિકા, વેનેઝુએલા, ઓમાન, બ્રાઝિલ અને અંગોલા જેવા દેશોમાંથી ખરીદી વધારી છે. વળી, હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ચાલી રહેલા તણાવ છતાં રશિયાથી આવતા તેલના પ્રવાહમાં કોઈ મોટો ઘટાડો થવાની સંભાવના નથી. જો કે, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો જે યુદ્ધ પહેલા ૭૨ ડોલર પ્રતિ બેરલ હતી, તે હવે વધીને ૧૦૫ ડોલર પ્રતિ બેરલ પર પહોંચી ગઈ છે. આ વૈશ્વિક મોંઘવારી આગામી સમયમાં ભારતમાં ઓઈલના ભાવો વધારવાનું મુખ્ય કારણ બની શકે છે.
