અમેરિકાને આંતરરાષ્ટ્રીય મોરચે મોટો ઝટકો: યુદ્ધ વચ્ચે ઇન્ડોનેશિયા ડિફેન્સ ડીલથી પાછળ હટ્યું, જાણો સમગ્ર વિવાદ
વૈશ્વિક રાજનીતિ અને સત્તાના સમીકરણો ક્યારે બદલાઈ જાય તે કહેવું મુશ્કેલ છે. ખાસ કરીને જ્યારે કોઈ મહાસત્તા યુદ્ધ અથવા વૈશ્વિક તણાવમાં ફસાયેલી હોય, ત્યારે તેના મિત્ર દેશોના બદલાતા વલણ તેના માટે મુશ્કેલીઓ વધારી દે છે. હાલમાં આવો જ એક મોટો આંચકો સુપરપાવર અમેરિકાને લાગ્યો છે. ઈરાન સાથેના સૈન્ય તણાવ અને યુદ્ધની સ્થિતિ વચ્ચે ફસાયેલા અમેરિકાને દુનિયાના સૌથી મોટા મુસ્લિમ દેશ ઇન્ડોનેશિયાએ ડિફેન્સ ડીલ (સંરક્ષણ કરાર) મામલે મોટો ઝટકો આપ્યો છે.
માત્ર એક મહિના પહેલા જ અમેરિકા અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે જે ઐતિહાસિક સંરક્ષણ સમજૂતી થઈ હતી, હવે ઇન્ડોનેશિયાના સંરક્ષણ મંત્રી ખુદ તેમાંથી મુકરાઈ ગયા છે. આ નિર્ણયે વૉશિંગ્ટનના સંરક્ષણ મંત્રાલય પેન્ટાગોનમાં ચિંતાના મોજાં ફેરવી દીધા છે. ચાલો આ આખા ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) વિવાદને વિગતવાર સમજીએ.
શું હતો આ સંરક્ષણ કરાર અને સંરક્ષણ મંત્રી કેમ મુકરાયા?
વાત એમ છે કે, ગયા મહિને (એપ્રિલ 2026 માં) ઇન્ડોનેશિયાના સંરક્ષણ મંત્રીએ અમેરિકાની સત્તાવાર મુલાકાત લીધી હતી. આ મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ કરાર હેઠળ અમેરિકાને એક મોટી સત્તા મળવાની હતી, જે અંતર્ગત તે ચીન અને એશિયા પેસિફિક ક્ષેત્રમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માટે ઇન્ડોનેશિયાની જમીન, પાણી (સમુદ્ર) અને હવાઈ ક્ષેત્રનો (Airspace) મુક્તપણે ઉપયોગ કરી શકે.
પરંતુ આ ડીલની શાહી હજુ સુકાઈ પણ નથી ત્યાં ઇન્ડોનેશિયાના સંરક્ષણ મંત્રીએ એક સત્તાવાર નિવેદન બહાર પાડીને આખી દુનિયાને ચોંકાવી દીધી છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે, “અમે અમેરિકા પ્રવાસ દરમિયાન જે આશય પત્ર (Letter of Intent) પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, તેને માનવા માટે અમે કાયદાકીય રીતે પ્રતિબદ્ધ નથી. સંરક્ષણ ક્ષેત્રે જે સમજૂતી થઈ છે, તે જરૂરી નથી કે જમીની સ્તરે લાગુ પણ કરવામાં આવે.” આ નિવેદન સીધેસીધું અમેરિકાના મોઢા પર તમાચા સમાન છે.
અમેરિકા માટે આ નિર્ણય આટલો મોટો ઝટકો કેમ છે?
આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના નિષ્ણાતોના મતે, ઇન્ડોનેશિયાનું આ રીતે પાછા હટી જવું એ અમેરિકાની વિદેશ નીતિ અને સૈન્ય વ્યૂહરચના માટે બહુ મોટો ધબડકો છે. તેની પાછળ મુખ્ય બે કારણો છે:
૧. ચીનને ઘેરવાની વ્યૂહરચના નિષ્ફળ:
ઇન્ડોનેશિયા ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ દક્ષિણ ચીન સાગર (South China Sea) અને હિંદ મહાસાગર (Indian Ocean) ની બિલકુલ વચ્ચે સ્થિત છે. આ એક એવું વ્યૂહાત્મક સ્થાન છે જ્યાંથી આસિયાન (ASEAN) દેશો પર સરળતાથી નજર રાખી શકાય છે. ચીનનો મોટાભાગનો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર દક્ષિણ ચીન સાગરના માર્ગે જ થાય છે. અમેરિકા ઈચ્છતું હતું કે જો ઇન્ડોનેશિયામાં તેનો લશ્કરી પ્રભાવ સ્થાપિત થઈ જાય, તો તે ચીનની આ નસ દબાવી શકે અને તેના વર્ચસ્વને તોડી શકે. પરંતુ હવે અમેરિકાનો આ પ્લાન અધ્ધરતાલ થઈ ગયો છે.
૨. વૈશ્વિક ગઠબંધનને નુકસાન:
ઇન્ડોનેશિયા ઈતિહાસમાં ‘બિન-જોડાણવાદી આંદોલન’ (Non-Aligned Movement) એટલે કે કોઈ પણ મહાસત્તાના જૂથમાં ન જોડાવાની નીતિનો પ્રણેતા રહ્યો છે. જો કે, વર્ષ 2020 પછી અમેરિકાએ ઘણી મહેનત કરીને તેને પોતાની તરફ વાળ્યું હતું. જો બાઈડન સરકાર દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે ઘણા મોટા કરારો થયા અને ત્યારબાદ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પ્રમુખ બન્યા પછી પણ અમેરિકાને આશા હતી કે આ સંબંધો વધુ મજબૂત થશે. વસ્તીની દ્રષ્ટિએ દુનિયાના આ સૌથી મોટા મુસ્લિમ દેશનો સાથ ગુમાવવો અમેરિકાને ભારે પડી શકે છે.
છેલ્લી ઘડીએ ઇન્ડોનેશિયા કેમ કરારથી મુકરાઈ ગયું?
અમેરિકા સાથે થયેલી આ ડીલ પર અમલ શરૂ થાય તે પહેલા જ ઇન્ડોનેશિયાની સરકારે હાથ ઊંચા કરી દીધા છે. આ આશ્ચર્યજનક યુ-ટર્ન પાછળ બે સૌથી મોટા કારણો જવાબદાર હોવાનું માનવામાં આવે છે:
પ્રથમ કારણ: વિદેશ મંત્રાલયનો આંતરિક વિરોધ
જ્યારે ગયા મહિને સંરક્ષણ મંત્રાલયે આ ડીલ કરી હતી, ત્યારે જ ઇન્ડોનેશિયાના વિદેશ મંત્રાલયે તેનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો. વિદેશ મંત્રાલયનું સ્પષ્ટ માનવું હતું કે અમેરિકાને પોતાની જમીન અને આકાશ વાપરવા દેવાથી પાડોશી દેશ ચીન ભારે નારાજ થઈ શકે છે. ચીન અત્યારે ઇન્ડોનેશિયાનું સૌથી મોટું વ્યાપારી ભાગીદાર છે. જો ચીન સાથેના સંબંધો બગડે તો દેશની અર્થવ્યવસ્થા ડગમગી જાય અને વેપાર ક્ષેત્રે મોટી મુશ્કેલીઓ ઊભી થાય.
બીજું કારણ: જનતાનો આક્રોશ અને ગૃહયુદ્ધનો ભય
બીજું અને સૌથી મહત્વનું કારણ દેશની અંદર ફાટી નીકળેલો વિરોધ છે. ઇન્ડોનેશિયાના સામાન્ય નાગરિકો અને સંગઠનો આ ડીલની વિરુદ્ધમાં રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા હતા. દેશના લગભગ 65 જેટલા મોટા નાગરિક સંગઠનોએ આ સંરક્ષણ કરાર વિરુદ્ધ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી દીધી હતી. વિરોધ કરનારાઓનો સીધો આક્ષેપ હતો કે રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોબો (Prabowo) એ અમેરિકાની શક્તિ સામે આત્મસમર્પણ (Surrender) કરી દીધું છે અને દેશની સાર્વભૌમત્વને દાવ પર લગાવી દીધું છે. દેશની અંદર સ્થિતિ એટલી તણાવપૂર્ણ બની ગઈ હતી કે જો સરકાર પાછી ન હટી હોત, તો ઇન્ડોનેશિયામાં ગૃહયુદ્ધ (Civil War) ફાટી નીકળે તેવી ભીતિ હતી.
