નવો લેબર કોડ લાવશે મોટો બદલાવ: હવે અઠવાડિયામાં ૩ દિવસ રજાની તૈયારી, પણ રોજ ૧૨ કલાક કામની શરત; જાણો બધી વિગતો
નોકરી કરતા લોકો માટે એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અને લાંબા સમયથી પ્રતીક્ષિત એવા સારા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. કોર્પોરેટ જગત અને ખાનગી ક્ષેત્રમાં જે મોટા ફેરફારની ચર્ચા છેલ્લા ઘણા સમયથી ચાલી રહી હતી, તે હવે વાસ્તવિકતામાં બદલાવા જઈ રહી છે. નવા લેબર કોડ (Labour Code Rules) ના લાગુ થવાની સાથે જ પ્રાઇવેટ સેક્ટરમાં કામ કરતા લાખો કર્મચારીઓને અઠવાડિયામાં સતત ત્રણ દિવસની સાપ્તાહિક રજા મળી શકે છે. આનો અર્થ એ થયો કે તમારે ઓફિસ કે કામ પર માત્ર ચાર દિવસ જ જવું પડશે અને બાકીના ત્રણ દિવસ તમે તમારા પરિવાર સાથે અથવા અંગત કામ માટે વિતાવી શકશો.
જો કે, આ ‘૪-ડે વર્ક વીક’ (4-Day Work Week) મોડલ જેટલું આકર્ષક અને સુંદર દેખાઈ રહ્યું છે, તેની સાથે કેટલીક મહત્વની શરતો અને નિયમો પણ જોડાયેલા છે. આ નવો નિયમ નોકરીયાત વર્ગની રોજિંદી જિંદગી, તેમની જીવનશૈલી અને ઓફિસના માળખાને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખશે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ નવી સિસ્ટમ શું છે અને તે તમારી નોકરીના વર્તમાન માળખાને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરશે.
શું છે ૪૮ કલાકનો નિયમ અને ૧૨ કલાકની શિફ્ટનું ગણિત?
નવા નિયમો હેઠળ સરકારે કંપનીઓને તેમના વર્કિંગ કલ્ચર એટલે કે કામ કરવાની શૈલીમાં મોટો ફેરફાર કરવાની સ્વાયત્તતા આપી છે. અત્યાર સુધી ભારતમાં મોટાભાગની ઓફિસોમાં અઠવાડિયામાં પાંચ અથવા છ દિવસ કામ કરવાનો ટ્રેન્ડ રહ્યો છે. પરંતુ નવી સિસ્ટમ હેઠળ કંપનીઓ અઠવાડિયામાં માત્ર ચાર દિવસ કામનું મોડલ અપનાવી શકશે.
અહીં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે અઠવાડિયાના કામના દિવસો ભલે ઘટીને ચાર થઈ જાય, પરંતુ કામના કુલ કલાકો (Total Working Hours) માં કોઈ જ ઘટાડો કરવામાં આવ્યો નથી. સરકારે સ્પષ્ટતા કરી છે કે કાયદા મુજબ એક અઠવાડિયામાં મહત્તમ ૪૮ કલાક જ કામ લઈ શકાશે.
-
૫ દિવસનું મોડલ: જો કોઈ કંપની ૫ દિવસનું વર્કિંગ મોડલ રાખે છે, તો કર્મચારીઓએ રોજ અંદાજે ૯.૬ કલાક કામ કરવું પડે છે.
-
૪ દિવસનું મોડલ: જો તમે કે તમારી કંપની ૪ દિવસનું વર્ક મોડલ પસંદ કરો છો, તો તમારે દરરોજ ૧૨ કલાક ઓફિસમાં વિતાવવા પડશે.
આ ૧૨ કલાકની શિફ્ટમાં માત્ર સતત કામ જ નથી કરવાનું, પરંતુ તેમાં તમારા લંચ બ્રેક, ટી બ્રેક અને આરામનો સમય પણ સામેલ હશે. જે લોકો અઠવાડિયાના અંતે એક લાંબો વીકએન્ડ (Long Weekend) એન્જોય કરવા ઈચ્છે છે, તેમના માટે રોજ થોડું વધારે કામ કરીને ૩ દિવસની રજા મેળવવાનો આ એક શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ સાબિત થઈ શકે છે.
બોસ જબરદસ્તી નહીં કરી શકે: નિયમો સંપૂર્ણપણે વૈકલ્પિક
આ નવી વ્યવસ્થામાં કર્મચારીઓ માટે સૌથી મોટી રાહતની વાત એ છે કે કોઈ પણ કંપની અથવા તમારા બોસ તમારા પર આ નિયમ જબરદસ્તીથી થોપી શકશે નહીં. શ્રમ અને રોજગાર બાબતોના કાનૂની નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે આ નિયમ સંપૂર્ણપણે વૈકલ્પિક (Optional) રાખવામાં આવ્યો છે.
કોઈપણ ઓફિસ કે ફેક્ટરીમાં આ ૪ દિવસનું વર્ક મોડલ ત્યારે જ લાગુ કરી શકાશે જ્યારે કંપનીનું મેનેજમેન્ટ (પ્રબંધન) અને ત્યાંના કર્મચારીઓ બંને આ માટે પરસ્પર સંમત થાય. જો કર્મચારીઓ ૧૨ કલાકની શિફ્ટ માટે તૈયાર ન હોય, તો કંપની તેમને દબાણ કરી શકે નહીં અને જૂની ૫ કે ૬ દિવસની સિસ્ટમ જ ચાલુ રાખવી પડશે.
ઓવરટાઇમના નિયમો થયા વધુ કડક
નવા લેબર કોડમાં કર્મચારીઓના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે ઓવરટાઇમ (Overtime) ના નિયમોને અત્યંત સખત બનાવવામાં આવ્યા છે. ‘ઓક્યુપેશનલ સેફ્ટી હેલ્થ વર્કિંગ કન્ડિશન રૂલ્સ ૨૦૨૬’ (OSH Code 2026) માં હવે રોજના કલાકોના બદલે આખા અઠવાડિયાના કુલ વર્કિંગ કલાકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે, જેનાથી કામમાં ફ્લેક્સિબિલિટી (લવચીકતા) વધશે.
જો કોઈ કંપની પોતાના કર્મચારી પાસે અઠવાડિયાના નિર્ધારિત ૪૮ કલાક કરતાં એક મિનિટ પણ વધારે કામ કરાવશે, તો તેણે કર્મચારીને તેની સામાન્ય સેલરી (Basic Salary) કરતા બમણા દરે એટલે કે ડબલ પૈસા ઓવરટાઇમ તરીકે ચૂકવવા પડશે. આ નિયમને કારણે કંપનીઓ કર્મચારીઓનું શોષણ કરી શકશે નહીં.
કયા સેક્ટરના કર્મચારીઓને થશે સૌથી મોટો ફાયદો?
આ નવું વર્કિંગ મોડલ દરેક પ્રકારની ઇન્ડસ્ટ્રી કે સેક્ટર માટે વ્યવહારુ નથી. નિષ્ણાતોના મતે, ડિજિટલ અને નોલેજ આધારિત ક્ષેત્રો સાથે જોડાયેલા વ્યાવસાયિકોને આનો સૌથી વધુ અને સીધો લાભ મળશે.
આમાં મુખ્યત્વે નીચેના સેક્ટર્સનો સમાવેશ થાય છે:
-
આઈટી (IT) અને આઈટીઈએસ (ITeS) સેક્ટર: સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ અને ટેકનોલોજી કંપનીઓ.
-
ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCC): વિદેશી કંપનીઓના ભારતમાં આવેલા ઓપરેશનલ સેન્ટર્સ.
-
માર્કેટિંગ અને એડવર્ટાઇઝિંગ: ડિજિટલ માર્કેટિંગ અને બ્રાન્ડિંગ એજન્સીઓ.
-
ડિઝાઇનિંગ અને કન્ટેન્ટ ક્રિએશન: સર્જનાત્મક ક્ષેત્રો જ્યાં કામ પ્રોજેક્ટ આધારિત હોય છે.
આવા સેક્ટર્સમાં મોટાભાગનું કામ પ્રોજેક્ટની ડેડલાઇન પર આધારિત હોય છે અને ત્યાં ‘વર્ક ફ્રોમ હોમ’ (Work From Home) અથવા હાઇબ્રિડ વર્કિંગ કલ્ચર પહેલેથી જ ખૂબ મજબૂત છે. તેથી આ કંપનીઓ માટે પોતાના કર્મચારીઓને આ નવું ફ્લેક્સિબલ વર્કિંગ મોડલ આપવું ઘણું સરળ રહેશે.
કયા ક્ષેત્રો માટે આ મોડલ અમલમાં મૂકવું મોટો પડકાર છે?
જેમ સિક્કાની બે બાજુ હોય છે, તેમ આ નિયમના પણ કેટલાક વ્યવહારિક પડકારો છે. ટેક અને કોર્પોરેટ દુનિયા માટે આ મોડલ ભલે ગમે તેટલું આદર્શ લાગતું હોય, પરંતુ ભારતની ઘણી બધી પરંપરાગત અને સેવા આધારિત ઇન્ડસ્ટ્રીઝ માટે તેને જમીની સ્તરે ઉતારવું લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું છે.
નીચેના ક્ષેત્રોમાં આ ૪ દિવસનું મોડલ લાગુ કરવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે:
-
હેલ્થકેર અને હોસ્પિટલ: દર્દીઓની સારવાર માટે ડૉક્ટર્સ અને નર્સિંગ સ્ટાફની ૨૪ કલાક હાજરી જરૂરી હોય છે.
-
હોસ્પિટાલિટી અને હોટેલ ઇન્ડસ્ટ્રી: ગ્રાહકોની સેવા માટે અઠવાડિયાના સાતેય દિવસ સ્ટાફ કાર્યરત હોવો જોઈએ.
-
રિટેલ અને શોપિંગ મોલ્સ: ગ્રાહકોની અવરજવર સતત ચાલુ રહેતી હોવાથી અહીં રજાઓ આપવી મેનેજમેન્ટ માટે મુશ્કેલ બને છે.
-
મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ફેક્ટરીઓ: પ્રોડક્શન લાઇન સતત ચાલુ રાખવા માટે શિફ્ટ બેઝ્ડ કામ જરૂરી છે, જ્યાં ૧૨ કલાક શારીરિક શ્રમ કરવો મુશ્કેલ છે.
-
ટ્રાન્સપોર્ટ અને લોજિસ્ટિક્સ: માલસામાનની હેરફેર સપ્લાય ચેઈનને કારણે અટકાવી શકાતી નથી.
આવા ક્ષેત્રોમાં દરરોજ ગ્રાહકો અથવા ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર સેવાની જરૂરિયાત રહે છે. જો અહીં સ્ટાફને ૩ દિવસની રજા આપવામાં આવે તો કંપનીઓએ વધારાનો સ્ટાફ હાયર કરવો પડે, જેનાથી તેમનો ખર્ચ ખૂબ વધી જાય. તેથી, આ સેક્ટર્સના મેનેજમેન્ટ માટે આ મોડલ હાલ પૂરતું એક મોટો પડકાર નજરે પડી રહ્યું છે.
