વૈશ્વિક તેલ સંકટથી વધ્યું ટેન્શન: અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધની આડઅસર, ઈમરજન્સી લોન માટે વર્લ્ડ બેંકના દ્વારે પહોંચ્યા દુનિયાના ૨૭ દેશો
મિડલ ઈસ્ટ (પશ્ચિમ એશિયા) માં ચાલી રહેલા ભયાનક લશ્કરી સંઘર્ષ અને તેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજારમાં સર્જાયેલી ભારે ઉથલપાથલની સીધી અસર હવે સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્ર પર દેખાવા લાગી છે. ઈરાન યુદ્ધના કારણે ઉભા થયેલા આર્થિક સંકટને પહોંચી વળવા માટે વિશ્વના ૨૭ દેશોએ વૈશ્વિક નાણાકીય સંસ્થા ‘વર્લ્ડ બેંક’ (World Bank) પાસે તાત્કાલિક અને કટોકટીના સમયની આર્થિક મદદ (Emergency Financial Aid) મેળવવા માટેની સત્તાવાર પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઇંધણના આસમાને પહોંચતા ભાવો, નબળી પડી ગયેલી વૈશ્વિક સપ્લાય ચેન અને રાસાયણિક ખાતરોના ગંભીર સંકટને કારણે દુનિયાના ઘણા વિકાસશીલ અને ગરીબ દેશો પર આર્થિક રીતે તૂટી પડવાનું જોખમ ખૂબ વધી ગયું છે. આ પરિસ્થિતિમાં કેન્યા અને ઈરાક જેવા દેશોએ પોતાનું અસ્તિત્વ બચાવવા માટે ભારે નાણાકીય સહાયની તાતી જરૂરિયાત હોવાનું ખુલ્લેઆમ સ્વીકાર્યું છે.
વર્લ્ડ બેંકના એક આંતરિક રિપોર્ટ અનુસાર, જ્યારથી મિડલ ઈસ્ટમાં ઈરાન યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું છે, ત્યારથી વિશ્વના ૨૭ દેશોએ એક ખાસ ઈમરજન્સી ફંડની માંગણી કરી છે. આ દેશોએ પોતાના દેશમાં આવી પડેલી આર્થિક કટોકટીને પહોંચી વળવા માટે એવી નાણાકીય પ્રક્રિયાઓ અને સીસ્ટમ લાગુ કરવાનું શરૂ કર્યું છે, જેના દ્વારા જરૂર પડે ત્યારે તેઓ ખૂબ જ ઝડપથી વર્લ્ડ બેંક પાસેથી કરોડો ડોલરનું ફંડ સીધું પોતાના ખાતામાં મેળવી શકે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર સંસ્થા ‘રોયટર્સ’ ને મળેલા વર્લ્ડ બેંકના એક અત્યંત ગુપ્ત અને આંતરિક દસ્તાવેજમાં આ બાબતનો ખુલાસો થયો છે, જો કે રાજદ્વારી સુરક્ષાના કારણે આ ૨૭ દેશોના નામ અને તેમણે માંગેલી ચોક્કસ રકમની વિગતો હજુ સાર્વજનિક કરવામાં આવી નથી. વર્લ્ડ બેંકે પણ સત્તાવાર રીતે આ ગુપ્ત દસ્તાવેજ પર કોઈ ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
ત્રણ દેશોને મળી તાત્કાલિક મંજૂરી: યુદ્ધના કારણે વૈશ્વિક અર્થતંત્રના પાયા હચમચ્યા
પ્રાપ્ત વિગતો અનુસાર, ૨૮ ફેબ્રુઆરીથી મિડલ ઈસ્ટમાં સૈન્ય સંઘર્ષ અને હુમલાઓ ખૂબ વધી ગયા બાદ, પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને જોતા ત્રણ દેશોને વર્લ્ડ બેંક દ્વારા નવા ‘ક્રાઇસિસ સપોર્ટ સિસ્ટમ’ (Crisis Support System – સંકટ સહાય પ્રણાલી) હેઠળ તાત્કાલિક ફંડ આપવાની મંજૂરી આપી દેવામાં આવી છે. જ્યારે બાકીના ૨૪ દેશોની કાનૂની અને નાણાકીય પ્રક્રિયાઓ અત્યારે અંતિમ તબક્કામાં છે.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ યુદ્ધ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનું નથી રહ્યું, પરંતુ તેની સીધી અને આડકતરી અસરો સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્રને હચમચાવી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ (કાચું તેલ) અને કુદરતી ગેસની કિંમતોમાં થયેલા અચાનક અસહ્ય વધારાથી અનેક દેશોના બજેટ ખોરવાઈ ગયા છે. ઉર્જા બજારમાં સર્જાયેલી આ અસ્થિરતાના લીધે સમુદ્રી માર્ગો પ્રભાવિત થયા છે, જેના કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેન તૂટી ગઈ છે અને માલસામાનનું પરિવહન મોંઘું થતાં મોંઘવારી ફાટી નીકળી છે. આ ઉપરાંત, ખેતી માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગણાતા રાસાયણિક ખાતરો (Fertilizers) નો પુરવઠો પણ યુદ્ધના કારણે અટકી ગયો છે, જેના લીધે વિશ્વભરમાં કૃષિ ક્ષેત્ર અને અન્ન સુરક્ષા પર મોટો ખતરો મંડરાઈ રહ્યો છે.
કેન્યા અને ઈરાકે મદદ માગ્યાની કરી સત્તાવાર પુષ્ટિ: જાણો બંને દેશોની લાચારી
આ વૈશ્વિક કટોકટી વચ્ચે આફ્રિકન દેશ કેન્યા અને મિડલ ઈસ્ટના દેશ ઈરાકે સત્તાવાર રીતે સ્વીકાર્યું છે કે તેઓ દેશ ચલાવવા માટે વર્લ્ડ બેંક પાસે તાત્કાલિક આર્થિક મદદ માંગી રહ્યા છે. કેન્યાની સ્થિતિ અત્યારે એવી છે કે ત્યાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવો એટલી ઝડપથી વધી રહ્યા છે કે સામાન્ય જનતા માટે જીવવું મુશ્કેલ બની ગયું છે અને દેશનું હૂંડિયામણ ખતમ થવાના આરે છે.
બીજી તરફ, ઈરાક પોતે એક મોટો તેલ ઉત્પાદક દેશ હોવા છતાં આ યુદ્ધના કારણે તેની મુશ્કેલીઓ અલગ પ્રકારની છે. યુદ્ધની પરિસ્થિતિ અને સમુદ્રી માર્ગો બંધ થવાને કારણે ઈરાક આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પોતાનું તેલ વેચી શકતું નથી, જેના કારણે તેલની નિકાસમાંથી થતી તેની કમાણીમાં મોટો અને ઐતિહાસિક ઘટાડો નોંધાયો છે. આવક બંધ થતાં ઈરાક સરકાર માટે પોતાના કર્મચારીઓને પગાર આપવો પણ મુશ્કેલ બની ગયો છે. રિપોર્ટ મુજબ, મદદ માંગનારા આ ૨૭ દેશો વાસ્તવમાં દુનિયાના એવા ૧૦૧ દેશોની યાદીમાં સામેલ છે, જેમને વર્લ્ડ બેંકની ‘પ્રી-અરેન્જ્ડ ક્રાઇસિસ ફંડ સિસ્ટમ’ (પહેલાથી તૈયાર સંકટ ભંડોળ) નો લાભ મળવાપાત્ર છે. આમાંથી ૫૪ દેશો તો સીધા ‘રેપિડ રિસ્પોન્સ’ (ઝડપી પ્રતિભાવ) યોજનાનો હિસ્સો છે, જેના હેઠળ કોઈપણ સભ્ય દેશ પોતાની મંજૂર થયેલી પરંતુ વપરાયા વિના પડી રહેલી લોન ફંડમાંથી ૧૦% રકમ કોઈપણ પ્રક્રિયા વગર તાત્કાલિક ઉપાડી શકે છે.
કેટલી મોટી આર્થિક મદદ આપશે વર્લ્ડ બેંક? અજય બંગાનો મોટો ખુલાસો
દુનિયા પર આવી પડેલી આ આર્થિક આફત વચ્ચે વર્લ્ડ બેંકના ભારતીય મૂળના અધ્યક્ષ અજય બંગાએ ગયા મહિને એક મહત્વનું નિવેદન આપ્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, વૈશ્વિક નાણાકીય સ્થિરતા જાળવી રાખવા માટે વર્લ્ડ બેંક સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ છે અને જરૂર પડશે તો બેંક પછાત અને પ્રભાવિત દેશોને ૨૦ થી ૨૫ અબજ ડોલર (આશરે $25 Billion) સુધીની તાત્કાલિક આર્થિક સહાય પૂરી પાડવા માટે સક્ષમ છે.
તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે, વિવિધ દેશોના જૂના પ્રોજેક્ટ્સના બચેલા ફંડ અને અન્ય કટોકટીની યોજનાઓને એકસાથે જોડી દેવામાં આવે, તો આગામી છ મહિનાની અંદર આ મદદનો આંકડો ૬૦ અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડી શકાય તેમ છે. જો મિડલ ઈસ્ટનું આ યુદ્ધ લાંબુ ચાલશે અને પરિસ્થિતિ વધુ વણસશે, તો વર્લ્ડ બેંક ભવિષ્યમાં આ ફંડ વધારીને ૧૦૦ અબજ ડોલર સુધી પણ લઈ જઈ શકે છે, જેથી દુનિયાના કોઈ દેશનું અર્થતંત્ર સંપૂર્ણપણે નાદાર ન થઈ જાય.
આઈએમએફ (IMF) ને બદલે દેશો કેમ વર્લ્ડ બેંક પર રાખી રહ્યા છે વધુ ભરોસો?
બીજી તરફ, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાભંડોળ એટલે કે આઈએમએફ (IMF) ના વડા ક્રિસ્ટાલિના જ્યોર્જિવાએ પણ તાજેતરમાં આશંકા વ્યક્ત કરી હતી કે, દુનિયાના અંદાજે ૧૨ જેટલા દેશો આર્થિક પતનથી બચવા માટે IMF પાસે પણ બેલઆઉટ પેકેજની મદદ માંગી શકે છે. જો કે, અત્યાર સુધી ખૂબ જ ઓછા દેશોએ IMF સમક્ષ સત્તાવાર રીતે અરજી કરી છે.
આર્થિક બાબતોના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે, વર્તમાન સમયમાં મોટાભાગના દેશો IMF પાસે જવાને બદલે વર્લ્ડ બેંક પાસેથી લોન લેવાનું વધુ પસંદ કરી રહ્યા છે. તેની પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે IMF જ્યારે પણ કોઈ દેશને મોટી આર્થિક મદદ કે લોન આપે છે, ત્યારે તે તેની સાથે અત્યંત કડક અને આકરી શરતો (Strict Conditions) જોડે છે, જેમ કે સરકારી સબસિડીઓ નાબૂદ કરવી, ટેક્સમાં મોટો વધારો કરવો અને સરકારી ખર્ચમાં ભારે કાપ મૂકવો. પહેલાથી જ મોંઘવારી અને યુદ્ધની માર ઝીલી રહેલા ગરીબ દેશો માટે આવી કડક શરતો માનવી આત્મઘાતી સાબિત થઈ શકે છે, કારણ કે તેનાથી દેશમાં મોટો આર્થિક અને સામાજિક વિદ્રોહ ફાટી નીકળવાની સંભાવના રહે છે. આથી જ, વર્લ્ડ બેંકની નરમ શરતો અત્યારે વિશ્વના દેશો માટે એકમાત્ર આશાનું કિરણ બની રહી છે.
