યુરેનિયમ, પરમાણુ હથિયાર અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: ઈરાન સાથેના કરાર માટે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે મૂકી ત્રણ અત્યંત કડક શરતો
વૈશ્વિક રાજકારણ અને મધ્ય પૂર્વ (Middle East) ના દેશોમાં ફરી એકવાર ભારે રાજકીય ગરમાવો આવી ગયો છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વહીવટીતંત્રે ઈરાન સાથે કોઈ પણ પ્રકારના સંભવિત કરાર અથવા સમજૂતી માટે ત્રણ અત્યંત કડક અને મોટી શરતો જાહેર કરી દીધી છે. અમેરિકાના નાણા મંત્રી સ્કોટ બેસેન્ટે વ્હાઇટ હાઉસમાં આયોજિત એક પત્રકાર પરિષદ દરમિયાન આ વ્યૂહાત્મક જાહેરાત કરી છે.
અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો તેહરાન (ઈરાનની સરકાર) આ શરતોનું પાલન નહીં કરે, તો તેમની સાથે કોઈ પણ પ્રકારની કૂટનીતિક વાતચીત શક્ય બનશે નહીં. ટ્રમ્પ પ્રશાસનનો દાવો છે કે તેમની લશ્કરી અને આર્થિક દબાણની નીતિના કારણે જ ઈરાન આખરે વાતચીતના ટેબલ પર આવવા મજબૂર થયું છે.
શું છે અમેરિકાની એ ત્રણ સૌથી કડક શરતો?
નાણા મંત્રી સ્કોટ બેસેન્ટના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કેબિનેટ બેઠકમાં પોતાનું વલણ એકદમ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું. અમેરિકા પોતાના દેશ અને જનતાના હિતોને નુકસાન પહોંચાડે તેવો કોઈ પણ નબળો કરાર સ્વીકારશે નહીં. ટ્રમ્પ પ્રશાસને ઈરાન સામે નીચે મુજબની મુખ્ય ત્રણ શરતો રાખી છે:
૧. અત્યંત સંવર્ધિત યુરેનિયમ અમેરિકાને સોંપવું પડશે
ઈરાન અત્યાર સુધી જે યુરેનિયમનું હાઈ-લેવલ સંવર્ધન (Highly Enriched Uranium) કરી રહ્યું હતું, તે તમામ જથ્થો તેણે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય અથવા અમેરિકાને સોંપી દેવો પડશે. યુરેનિયમનું આ સંવર્ધન જ પરમાણુ બોમ્બ બનાવવા માટેનો મુખ્ય સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે, તેથી અમેરિકા સૌથી પહેલા આ જથ્થાને પોતાના નિયંત્રણમાં લેવા માંગે છે.
૨. પરમાણુ હથિયાર બનાવવાનો પ્રયાસ સંપૂર્ણપણે છોડવો પડશે
ઈરાને સત્તાવાર અને લેખિતમાં ખાતરી આપવી પડશે કે તેઓ ભવિષ્યમાં ક્યારેય પણ પરમાણુ હથિયાર (Nuclear Weapons) બનાવવાનો કોઈ પ્રયાસ કે સંશોધન કરશે નહીં. તેમનો આખો પરમાણુ કાર્યક્રમ હંમેશા માટે બંધ કરવો પડશે.
૩. હોર્મુઝ જલડમરુમધ્ય (Strait of Hormuz) માં મુક્ત અવરજવર બહાલ કરવી પડશે
વૈશ્વિક વેપાર અને ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઈલના પરિવહન માટે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) વિશ્વનો સૌથી મહત્વનો દરિયાઈ માર્ગ છે. ઈરાન અવારનવાર આ માર્ગ પર પશ્ચિમી દેશોના જહાજોને રોકીને તણાવ પેદા કરતું આવ્યું છે. અમેરિકાની શરત છે કે આ આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ માર્ગમાં તમામ દેશોના વ્યાપારી જહાજો માટે વાહનવ્યવહાર પહેલાની જેમ જ સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત, મુક્ત અને અવિરત રહેવો જોઈએ.
કામચલાઉ કરાર અંગે સસ્પેન્સ અકબંધ
આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા દ્વારા જ્યારે નાણા મંત્રી સ્કોટ બેસેન્ટને વારંવાર પૂછવામાં આવ્યું કે, શું અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ૬૦ દિવસના યુદ્ધવિરામ (Ceasefire) અને પરમાણુ વાટાઘાટો ચાલુ રાખવા માટે કોઈ અસ્થાયી અથવા કામચલાઉ સમજૂતી થઈ ચૂકી છે? ત્યારે તેમણે આ અંગે કોઈ પણ સીધો ખુલાસો કરવાનો કે પુષ્ટિ કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો.
બેસેન્ટે જણાવ્યું કે, “બંને દેશોની રાજદ્વારી ટીમો સતત સંપર્કમાં છે અને વાતો ચાલી રહી છે. પરંતુ અંતિમ નિર્ણય સંપૂર્ણપણે રાષ્ટ્રપ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ઈચ્છા પર નિર્ભર કરે છે. રાષ્ટ્રપ્રમુખ સત્તાવાર જાહેરાત કરે તે પહેલાં કોઈ પણ વિગત આપવી એ મોટી ભૂલ ગણાશે.”
ટ્રમ્પ પ્રશાસનની દબાણની નીતિ સફળ રહી હોવાનો દાવો
અમેરિકી નાણા મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની આગેવાની હેઠળના વહીવટીતંત્રે ઈરાન પર જે આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો અને લશ્કરી દબાણની વ્યૂહરચના અપનાવી છે, તે જ ઈરાનને નમવા માટે મજબૂર કરી રહી છે. તેમણે દાવો કર્યો કે, “રાષ્ટ્રપ્રમુખ ટ્રમ્પે એવું અશક્ય કામ કરી બતાવ્યું છે જે અગાઉની કોઈ સરકાર કરી શકી નહોતી. અમે ઈરાનીઓને તેમના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર પુનઃવિચાર કરવા અને ભવિષ્યમાં પરમાણુ કાર્યક્રમ ન રાખવાની પ્રતિબદ્ધતા જાહેર કરવા માટે રાજી કરી લીધા છે.”
આ સાથે જ તેમણે સંકેત આપ્યા કે જો ઈરાન આ ત્રણ શરતો પર નક્કર પગલાં નહીં ભરે, ત્યાં સુધી અમેરિકા દ્વારા તેના પર લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધોમાં કોઈ પણ પ્રકારની ઢીલ આપવામાં આવશે નહીં.
જો કૂટનીતિ નિષ્ફળ જશે, તો લશ્કરી કાર્યવાહી નક્કી
વોશિંગ્ટન ઈરાન સાથે શાંતિપૂર્ણ રીતે વાતચીત ચાલુ રાખવા તૈયાર છે, પરંતુ અમેરિકાએ ચેતવણી પણ આપી છે કે તેની ધીરજની એક મર્યાદા છે. તાજેતરમાં પૂર્વ મધ્ય પૂર્વમાં થયેલા યુદ્ધવિરામના કથિત ઉલ્લંઘનોનો ઉલ્લેખ કરતા બેસેન્ટે કહ્યું કે, હાલમાં અમેરિકા કૂટનીતિ (Diplomacy) દ્વારા ઉકેલ લાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે, કારણ કે રાષ્ટ્રપ્રમુખ ટ્રમ્પ હંમેશા શાંતિ કરારને પ્રાથમિકતા આપે છે.
પરંતુ જો ઈરાન આ તક ગુમાવી દેશે અને કૂટનીતિ નિષ્ફળ જશે, તો અમેરિકા માટે લશ્કરી વિકલ્પ (Military Option) ફરીથી ટેબલ પર આવી જશે. જો ટ્રમ્પને લાગશે કે શાંતિપૂર્ણ સમજૂતી શક્ય નથી, તો ઈરાન વિરુદ્ધ સીધી સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં જરાય ખચકાટ રાખવામાં આવશે નહીં.
આંતરિક વિખવાદમાં ઘેરાયેલું ઈરાની નેતૃત્વ
અમેરિકાના આ ભારે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણના કારણે ઈરાનની સરકાર અને ત્યાંના ટોચના નેતૃત્વની નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા પર ભારે અસર પડી છે. સ્કોટ બેસેન્ટના વિશ્લેષણ મુજબ, ઈરાનની સત્તા હાલમાં મુખ્યત્વે ત્રણ સ્તંભો પર ટકેલી છે:
૧. દેશની ચૂંટાયેલી સરકાર
૨. ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC – ઈરાનની શક્તિશાળી સેના) અને
૩. ત્યાંના સર્વોચ્ચ ધાર્મિક નેતાઓ (ધર્મગુરુઓ)
હાલમાં અમેરિકાના આર્થિક પ્રતિબંધો અને યુદ્ધના જોખમના કારણે આ ત્રણેય સ્તંભો વચ્ચે પરસ્પર સંવાદ સ્થાપિત કરવામાં ભારે મુશ્કેલી પડી રહી છે અને તેમની આંતરિક વ્યવસ્થા ખોરવાઈ ગઈ છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે આવી કટોકટીની સ્થિતિમાં ઈરાન પ્રમુખ ટ્રમ્પની આ ત્રણ કડક શરતો સામે ઘૂંટણ ટેકે છે કે પછી પૂર્વ મધ્ય પૂર્વ યુદ્ધના ભયાનક નરકમાં ધકેલાય છે.
