અમેરિકાના હુમલા વિરુદ્ધ ઈરાનનો ‘બદલો’… શું ટ્રમ્પનો યુદ્ધવિરામ માત્ર એક શોપીસ બની ગયો
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે સંભવિત યુદ્ધનું સંકટ ફરી એકવાર વૈશ્વિક સ્તરે ઊંડું થવા લાગ્યું છે. શાંતિ, યુદ્ધવિરામ અને રાજદ્વારી સમાધાનની મોટી-મોટી વાતો હવે પૃષ્ઠભૂમિમાં સાવ ઝાંખી પડતી દેખાય છે. વિશ્વના સૌથી વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ ગણાતા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) નજીક દરિયામાં વિસ્ફોટક હિંસાના તૂટક તૂટક વિસ્ફોટો થઈ રહ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે સ્થિતિ કાબૂ બહાર જઈ રહી છે. છેલ્લા એક અઠવાડિયાથી બંને દેશો એકબીજા પર મિસાઈલો અને ડ્રોનનો વરસાદ કરી રહ્યા છે. આ આખા તણાવનું મુખ્ય કેન્દ્ર ઈરાનનો દરિયાકાંઠો પ્રદેશ છે, જ્યાં અમેરિકા સતત હુમલાઓ કરી રહ્યું છે અને ઈરાન પોતાની સંપૂર્ણ લશ્કરી તાકાતથી તેનો સામનો કરી રહ્યું છે. હાલના સંજોગો જોતાં, યુદ્ધવિરામનો નાજુક ભરોસો જાણે ભસ્મીભૂત થઈ ગયો છે અને તેની રાખમાંથી ફરી એકવાર ભયાનક યુદ્ધની ચિનગારીઓ સળગી રહી છે.
આકાશ અને સમુદ્રમાં અમેરિકાની ઘેરાબંધી અને પલટવાર
યુએસ સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) ના અહેવાલો અનુસાર, અમેરિકન સેના આકાશ અને સમુદ્ર બંને માર્ગે ઈરાન પર ચોવીસ કલાક કડક દેખરેખ રાખી રહી છે. ઈરાન જ્યારે પણ આ સુરક્ષા પરિમિતિને તોડવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે અમેરિકા પલટવાર કરે છે. તાજેતરમાં જ આ તણાવ ત્યારે ચરમસીમાએ પહોંચ્યો જ્યારે ઈરાને આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ ક્ષેત્રમાં ઉડતા અમેરિકાના અત્યાધુનિક MQ-1 ડ્રોનને તોડી પાડ્યું હતું.
આ ઘટનાના જવાબમાં અમેરિકાના ફાઇટર જેટ્સે ભયાનક જવાબી કાર્યવાહી કરી. અમેરિકાએ ઈરાની ટાપુઓ કેશમ (Qeshm) અને ગોરુક (Goruk) પર ભારે બોમ્બમારો કર્યો. યુએસ સેનાનો દાવો છે કે આ હુમલા “સ્વ-બચાવ” (Self-Defense) માં કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ઈરાનની હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલી (Air Defense System), એક ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ સ્ટેશન અને બે વન-વે એટેક ડ્રોનનો નાશ કરાયો હતો. આ ઉપરાંત, સિરિક ટાપુ પર આવેલા ઈરાનના એક મહત્વપૂર્ણ સંચાર ટાવર (Communication Tower) ને પણ નિશાન બનાવવામાં આવ્યો હતો.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં નાકાબંધી અને મિસાઈલ યુદ્ધ
કેશમ અને ગોરુક એવા ટાપુઓ છે જે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની બિલકુલ નજીક છે, જ્યાંથી વિશ્વનો મોટો વ્યાપારી અને તેલનો દરિયાઈ વેપાર પસાર થાય છે. ઈરાને આ વ્યૂહાત્મક વિસ્તારમાં પોતાની નાકાબંધી લાદી દીધી છે, તો બીજી તરફ અમેરિકન સૈન્યએ પણ પોતાની કિલ્લાબંધી મજબૂત કરી છે.
જ્યારે અમેરિકાએ હવાઈ હુમલા કર્યા, ત્યારે ઈરાને પણ નમતું જોખવાનો ઈનકાર કર્યો. ઈરાને પોતાની સાર્વભૌમત્વના રક્ષણ માટે તાત્કાલિક પોતાની ઘાતક ‘ફતેહ-110’ (Fateh-110) બેલિસ્ટિક મિસાઈલો છોડી દીધી. ઈરાનના ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) એ દાવો કર્યો છે કે તેમના વળતા હુમલામાં કુવૈતમાં સ્થિત અમેરિકન સૈન્ય બેઝને ભારે નુકસાન થયું છે અને કેટલાક યુએસ સૈનિકો ઘાયલ પણ થયા છે. આ સૈન્ય અથડામણોની સાથે બંને દેશો વચ્ચે ઉગ્ર શબ્દયુદ્ધ પણ શરૂ થયું છે.
ટ્રમ્પના દાવા અને ઈરાનનો કડક જવાબ
આ ભયાનક સૈન્ય સંઘર્ષ વચ્ચે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે ઈરાન અત્યારે અત્યંત ભયાવહ અને લાચાર સ્થિતિમાં છે. ટ્રમ્પના મતે, “અમે ઈરાનની સેના, તેમની નૌકાદળ અને વાયુસેનાને તોડી પાડી છે, તેમના વિમાનો નાશ પામ્યા છે અને તેમનું નેતૃત્વ વિખેરાઈ ગયું છે. તેઓ હવે માત્ર ફેક મીડિયાના સહારે અફવાઓ ફેલાવી રહ્યા છે. તેઓ ગમે તેમ કરીને અમારી સાથે કરાર (Deal) કરવા માટે ઉત્સુક છે, અને અમે તેમના એક નેતૃત્વ જૂથ સાથે વાતચીત પણ કરી રહ્યા છીએ.”
જો કે, ઈરાને ટ્રમ્પના આ દાવાઓને સખત શબ્દોમાં ફગાવી દીધા છે. IRGCના કમાન્ડર યાદોલ્લાહ જાવાનીએ રોકડો જવાબ આપતા કહ્યું કે ટ્રમ્પ પાસે હવે માત્ર બે જ વિકલ્પો બચ્યા છે – “ખરાબ” અથવા “વધુ ખરાબ”. ઈરાનનું માનવું છે કે અમેરિકા પોતે હાર અને વિનાશના ચક્રમાં ફસાઈ રહ્યું છે, તેથી તેણે ઈરાનની શરતો સ્વીકારી લેવી જોઈએ. ગલ્ફ ક્ષેત્રના દેશો અંગે યુએસ ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે પણ નિવેદન આપ્યું કે, ઈરાનની સૌથી મોટી ભૂલ એ હતી કે તેણે ગલ્ફમાં પોતાના પડોશી દેશો પર હુમલા કર્યા, જેના કારણે અગાઉ ઈરાન ભંડોળની વિગતો છુપાવતા સાથી દેશો હવે ઈરાનની સંપત્તિઓ ફ્રીઝ (Freeze) કરવામાં અમેરિકાને ખુલ્લો સાથ આપી રહ્યા છે.
‘શ્રી યુદ્ધવિરામ’ ની છબી ધૂળધાણી: ૫ વખત નિયમો તૂટ્યા
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વૈશ્વિક સ્તરે પોતાને “શ્રી યુદ્ધવિરામ” (Mr. Ceasefire) તરીકે રજૂ કરે છે અને દાવો કરે છે કે તેઓ પોતાની રાજદ્વારી તાકાતથી વિશ્વના કોઈ પણ યુદ્ધને રોકી શકે છે. પરંતુ ઈરાનના કિસ્સામાં તેમનો આ યુદ્ધવિરામનો પરપોટો સાવ ફૂટી ગયો છે. છેલ્લા એક અઠવાડિયામાં અમેરિકાએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ નજીક ૫ વખત યુદ્ધવિરામનું ઉલ્લંઘન કરીને બોમ્બમારો કર્યો છે:
૨૫ મે: બંદર અબ્બાસ બંદર પર અમેરિકાનો પ્રથમ હુમલો થયો, જેમાં ઈરાનની સ્પીડબોટને નિશાન બનાવવામાં આવી અને ઈરાની નૌકાદળના ચાર કર્મચારીઓ માર્યા ગયા. બદલામાં ઈરાને યુએસ યુદ્ધ જહાજ પર હુમલો કર્યો.
૨૭ મે: અમેરિકાએ ફરી બંદર અબ્બાસ પર હુમલો કરીને ઈરાનની ડ્રોન લોન્ચ સાઇટને તોડી પાડી, જેના જવાબમાં ઈરાને કુવૈતના યુએસ બેઝ પર મિસાઈલો દાગી.
૩૦ અને ૩૧ મે: યુએસ સેનાએ સતત કેશ્મ ટાપુ અને હોર્મુઝમાં ઈરાનની કમાન્ડ સિસ્ટમ પર હુમલા ચાલુ રાખ્યા.
અમેરિકાના સતત હુમલા પાછળની અસલી વ્યૂહરચના શું છે?
સંરક્ષણ વિશ્લેષકોના મતે, અમેરિકા દ્વારા કરવામાં આવી રહેલી આ નાની અથડામણો માત્ર એક “ટ્રેઇલર” હોઈ શકે છે. આ હુમલાઓ પાછળ ટ્રમ્પના બે મુખ્ય હેતુઓ દેખાઈ રહ્યા છે. પ્રથમ, આ નાના પણ સતત હુમલાઓ દ્વારા ટ્રમ્પ ઈરાનને માનસિક રીતે ડરાવવા માંગે છે કે અમેરિકા યુદ્ધથી પાછળ હટવાનું નથી. બીજું, યુએસ આ હુમલાઓ દ્વારા ઈરાનની લશ્કરી સજ્જતા (Readiness) માપવા માંગે છે – એટલે કે હુમલો થાય ત્યારે ઈરાનની સેના કેટલી ઝડપથી અને કયા હથિયારોથી પ્રતિક્રિયા આપે છે, જેથી ભવિષ્યના મોટા હુમલાનો રોડમેપ તૈયાર થઈ શકે.
શરતોની લડાઈ: પરમાણુ કાર્યક્રમ પર મડાગાંઠ
એકતરફ હુમલા ચાલી રહ્યા છે, ત્યારે બીજી તરફ બંને દેશો પોતાની પૂર્વશરતો પર અડગ છે. ઈરાનના નાયબ વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અરાકચીએ સ્વીકાર્યું છે કે અમેરિકા સાથે સંદેશાઓનું આદાન-પ્રદાન ચાલુ છે, પણ નક્કર પરિણામ વિના કશું કહી શકાય નહીં. યુએસ મીડિયા અનુસાર, ટ્રમ્પ આ સોદો પોતાની જ કડક શરતો પર કરવા માંગે છે. તેમની મુખ્ય શરતો છે:
૧. ઈરાન પોતાનો સમૃદ્ધ યુરેનિયમનો ભંડાર (Enriched Uranium) છોડી દે.
૨. ઈરાન પોતાનો પરમાણુ કાર્યક્રમ (Nuclear Program) સંપૂર્ણપણે ખતમ કરે.
૩. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વ્યાપાર માટે સંપૂર્ણ ખુલ્લી રાખવામાં આવે અને કોઈ ટોલ ટેક્સ ન લેવાય.
૪. ભવિષ્યમાં ચૂકવવાપાત્ર વળતરની રકમ માત્ર અમેરિકા જ નક્કી કરશે.
પરંતુ ઈરાન આ શરતો સામે ઝૂકવા તૈયાર નથી. ઈરાનની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સમિતિના સભ્ય ઇસ્માઇલ કોવસારીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, પરમાણુ કાર્યક્રમનો મુદ્દો અમેરિકા સાથેની કોઈ પણ વાટાઘાટોના એજન્ડામાં જ નથી અને ઈરાન આ અંગે કોઈ વાતચીત કરશે નહીં.
ઈરાનનું અંડરગ્રાઉન્ડ મિસાઈલ નેટવર્ક સક્રિય થતાં ટ્રમ્પની ચિંતા વધી
રાજદ્વારી મોરચે નિષ્ફળતા બાદ લશ્કરી મોરચેથી આવી રહેલા અહેવાલોએ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના તણાવમાં ભારે વધારો કર્યો છે. તાજેતરની સેટેલાઇટ ઈમેજો (Satellite Images) માં ખુલાસો થયો છે કે ઈરાને તેની ગુપ્ત ભૂગર્ભ મિસાઈલ સાઇટ્સ (Underground Missile Sites) ને ફરીથી સક્રિય કરી દીધી છે.
ઈરાન પાસે આવી ૧૮ ભૂગર્ભ મિસાઈલ સાઇટ્સ છે, જે હવે સંપૂર્ણપણે કાર્યરત છે. મિસાઈલ ટનલના ૬૯ પ્રવેશદ્વારોમાંથી ૫૦ જેટલા દરવાજા ઈરાને ફરીથી ખોલી નાખ્યા છે. આ ઉપરાંત, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ નજીક આવેલી ૩૩ સાઇટ્સમાંથી ૩૦ સાઇટ્સ પર મિસાઈલ લોન્ચર્સ તૈનાત થઈ ચૂક્યા છે. મોટો ભાગના લોન્ચર્સનું સમારકામ પૂરું થઈ ગયું છે અને ખાસ કરીને ‘દેઝફુલ મિસાઈલ બેઝ’ (Dezful Missile Base) ના પાંચમાંથી ચાર લોન્ચર્સ ગમે ત્યારે ફાયર કરવા માટે તૈયાર રખાયા છે.
