ન્યાયતંત્રમાં ડિજિટલ ક્રાંતિ: સુપ્રીમ કોર્ટ હવે અદાલતોમાં AI નો કરશે ઉપયોગ, શું બદલાશે ન્યાય પ્રક્રિયા?
ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં એક ઐતિહાસિક અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર થવા જઈ રહ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટની આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કમિટીએ ‘આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુસેજ ઇન કોર્ટ્સ 2026’ (Artificial Intelligence Usage in Courts 2026) નામનો એક ડ્રાફ્ટ જાહેર કર્યો છે. આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેસતુ દેશભરની અદાલતોમાં કેસોના નિકાલની ગતિ વધારવાનો અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક તથા અસરકારક બનાવવાનો છે. કોર્ટે આ ડ્રાફ્ટ અંગે વકીલો, કાયદાકીય નિષ્ણાતો અને સામાન્ય જનતા પાસેથી 20 જૂન સુધી સૂચનો મંગાવ્યા છે, જેથી કોઈ પણ ખામી રહી ન જાય.
ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં AI ની ભૂમિકા: શું કામ કરશે આ ટેકનોલોજી?
આ ડ્રાફ્ટ મુજબ, AI નો ઉપયોગ માત્ર એક સહાયક તરીકે કરવામાં આવશે. તે ન્યાયિક અધિકારીઓ અને વકીલોનું કામ સરળ બનાવશે. તેના મુખ્ય કામો નીચે મુજબ હશે:
કેસ મેનેજમેન્ટ: પેન્ડિંગ કેસોનું વ્યવસ્થિત વર્ગીકરણ કરવું અને તેને પ્રાથમિકતા આપવી.
કોઝ લિસ્ટ અને તારીખો: કોર્ટની દૈનિક કાર્યવાહીની યાદી (Cause List) તૈયાર કરવી અને સુનાવણીની તારીખો નક્કી કરવામાં મદદ કરવી.
ટ્રાન્સક્રિપ્શન અને અનુવાદ: કોર્ટની દલીલોનું જીવંત ટ્રાન્સક્રિપ્શન કરવું અને જટિલ દસ્તાવેજો કે ચુકાદાઓનું અલગ-અલગ ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરવું.
લીગલ રિસર્ચ: લાખો કેસોના સંદર્ભો અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ સેકન્ડોમાં શોધી કાઢવી.
વહીવટી કાર્યો: કોર્ટના રોજિંદા વહીવટી કાર્યોને સ્વચાલિત (Automated) કરવા.
‘AI જજ નહીં બને’: સુપ્રીમ કોર્ટની સ્પષ્ટતા
ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે શું હવે AI નિર્ણય લેશે? આ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે ખૂબ જ સ્પષ્ટતા કરી છે. ડ્રાફ્ટમાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે AI ક્યારેય કોઈ કેસના પરિણામની આગાહી કરી શકશે નહીં કે તે જજની ભૂમિકા ભજવી શકશે નહીં. કેસનો અંતિમ ચુકાદો આપવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર માત્ર માનવીય જજો પાસે જ રહેશે. AI માત્ર એક ‘પર્સનલ આસિસ્ટન્ટ’ જેવું કામ કરશે, જે જજને નિર્ણય લેવામાં મદદરૂપ સામગ્રી પૂરી પાડશે.
ક્યાં પ્રતિબંધ રહેશે? AI ની મર્યાદાઓ
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની પણ પોતાની મર્યાદાઓ છે અને સુપ્રીમ કોર્ટે તેને ખાસ ધ્યાનમાં રાખી છે. કેટલીક સંવેદનશીલ બાબતોમાં AI ના ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે, જેમ કે:
કોઈ આરોપીને જામીન મળશે કે નહીં તેની આગાહી કરવી.
આરોપીના ભવિષ્યના વર્તન કે ફરી ગુનો કરવાની શક્યતાનું અનુમાન લગાવવું.
ગવાહની વિશ્વસનીયતા તપાસવી.
કોઈપણ मुकदમાના સંભવિત પરિણામની ગણતરી કરવી.
આવા નિર્ણયોમાં માનવીય સંવેદના અને તર્કની જરૂર હોય છે, જે AI પાસે નથી. તેથી, આ બાબતોમાં મનુષ્યોનો જ નિર્ણય અંતિમ માનવામાં આવશે.
સુરક્ષા અને ગુણવત્તાનું પરીક્ષણ
AI દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી જોખમી સાબિત ન થાય તે માટે, સુપ્રીમ કોર્ટે ‘કંટ્રોલ્ડ એન્વાયરમેન્ટ ટેસ્ટિંગ’ (Controlled Environment Testing) નો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. એટલે કે, કોઈપણ AI સિસ્ટમને સીધી કોર્ટમાં લાગુ કરતા પહેલા, તેને એક સુરક્ષિત અને નિયંત્રિત વાતાવરણમાં પરખવામાં આવશે. તે દરમિયાન મળેલા પરિણામોનો ઉપયોગ કોઈ વાસ્તવિક કેસમાં કરવામાં આવશે નહીં.
વધુમાં, AI દ્વારા તૈયાર કરાયેલ કોઈપણ દસ્તાવેજ, અનુવાદ કે સૂચનનું મનુષ્યો દ્વારા ‘વેરિફિકેશન’ (ચકાસણી) કરવું ફરજિયાત રહેશે. વેરિફિકેશન વગરના AI કન્ટેન્ટનો ઉપયોગ કરવાથી ભૂલ થવાની શક્યતા છે, જેને ટાળવા માટે આ પગલું લેવાયું છે.
પારદર્શિતા અને જવાબદારી
આ આખા પ્રોજેક્ટની દેખરેખ માટે એક મજબૂત સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવશે. ડ્રાફ્ટમાં ડેટાની સુરક્ષા (Data Security), ગુપ્તતા (Secrecy) અને ન્યાયિક સ્વતંત્રતા (Judicial Independence) ને સર્વોપરી રાખવામાં આવી છે. જો AI ના ઉપયોગ દરમિયાન કોઈ પક્ષપાત, ખોટી માહિતી કે ચૂક જોવા મળે, તો તેની તપાસ કરવા અને દેખરેખ રાખવા માટે એક વિશેષ કમિટીની રચના કરવામાં આવશે.
