ઈરાનની નવી સત્તાના સમીકરણો: મુજ્તબા ખામૈનીના આગમન સાથે જ બદલાઈ ગયા અમેરિકા સાથેના ‘ડીલ’ના સુર
મધ્ય-પૂર્વના દેશ ઈરાનમાં હાલમાં સત્તાનું કેન્દ્ર ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ થયેલા એક ભયાનક હુમલામાં અયાતુલ્લા અલી ખામૈનીના નિધન અને તેમના પુત્ર મુજ્તબા ખામૈનીના ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા બાદ ઈરાની રાજકારણમાં એક મોટો શૂન્યાવકાશ સર્જાયો હતો. જોકે, હવે આ શૂન્યાવકાશ ભરાઈ રહ્યો છે. ત્રણ મહિનાની લાંબી સારવાર અને ભૂગર્ભમાં રહ્યા બાદ, સ્વસ્થ થયેલા મુજ્તબા ખામૈનીએ ઈરાનના નવા સર્વોચ્ચ નેતા (Supreme Leader) તરીકે કમાન સંભાળી લીધી છે. મુજ્તબાના સક્રિય થતાની સાથે જ તેહરાનની વિદેશ નીતિમાં, ખાસ કરીને અમેરિકા સાથેના સંબંધોમાં મોટો બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે.
અમેરિકા સાથેની ‘ડીલ’ પર લાગ્યું ગ્રહણ
થોડા સમય પહેલા સુધી એવી વાતો વહેતી થઈ હતી કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ઓછો કરવા માટે કોઈ સમજૂતી થઈ શકે છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પણ વારંવાર દાવો કરી રહ્યા હતા કે ઈરાનના કેટલાક નેતાઓ તેમની સાથે સંપર્કમાં છે અને એક ‘ડીલ’ની સંભાવના છે. પરંતુ મુજ્તબા ખામૈનીના સત્તામાં આવ્યા બાદ આશાનું આ કિરણ ધૂંધળું પડી ગયું છે. નવા સર્વોચ્ચ નેતાનું વલણ અત્યંત આક્રમક છે અને તેહરાનની ભાષા હવે પહેલા જેવી નરમ રહી નથી.
મુજ્તબા શા માટે નારાજ છે?
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, મુજ્તબા ખામૈની અને ઈરાનના પાવરફુલ સુરક્ષા સ્થાપનો—ખાસ કરીને ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)—પાકિસ્તાનમાં થયેલી તે બેઠકથી અત્યંત નારાજ છે, જેમાં ઈરાની પ્રતિનિધિઓએ અમેરિકી અધિકારીઓ સાથે હાથ મિલાવ્યા હતા. મુજ્તબા અને તેમના સમર્થકોનું માનવું છે કે જ્યારે સર્વોચ્ચ નેતાનું અંતિમ સંસ્કાર પણ બાકી હતું, ત્યારે જ કેટલાક નેતાઓએ ઉતાવળમાં અમેરિકા સાથે સમાધાનની વાતો શરૂ કરી દીધી હતી. તેમના મતે, આ માત્ર એક રાજકીય ભૂલ જ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રીય ગૌરવ સાથેનો સમજૂતીનો પ્રયાસ હતો.
સત્તાના ગલિયારામાં બદલાતા સમીકરણો
આ બદલાવની સીધી અસર સંસદના સ્પીકર મોહમ્મદ બઘેર કાલિબાફ અને વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચી જેવા નેતાઓ પર પડી છે. જે નેતાઓ એક સમયે અમેરિકા સાથે વાટાઘાટોના મુખ્ય પ્રણેતા માનવામાં આવતા હતા, તેઓ હવે પોતાની સત્તા ગુમાવી રહ્યા છે. તેમને એવી વ્યક્તિઓ તરીકે જોવામાં આવે છે જેઓ ઈરાનના રાષ્ટ્રીય હિતો સાથે બાંધછોડ કરવા તૈયાર હતા. મુજ્તબાની સખત ચેતવણી બાદ, આ નેતાઓ હવે પોતાની વફાદારી સાબિત કરવામાં વ્યસ્ત છે. તેમના તાજેતરના ભાષણોમાં હવે અમેરિકા પ્રત્યે નરમાશને બદલે કટ્ટરપંથી વલણ અને નેતા પ્રત્યેની અડગ નિષ્ઠા જોવા મળી રહી છે.
મુજ્તબા ખામૈનીનો વિઝન: ‘શક્તિ સંતુલન’ કે ‘આક્રમકતા’?
તેહરાનના સત્તાના ગલિયારાઓમાં એવી ધારણા મજબૂત થઈ રહી છે કે મુજ્તબા ખામૈની કોઈ પણ એવા કરારને સ્વીકારવા તૈયાર નથી જે ઈરાનની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિને નબળી પાડે. મુજ્તબાનું માનવું છે કે અમેરિકા સાથે કોઈ પણ સંબંધ ‘દબાણની રાજનીતિ’ હેઠળ નહીં, પરંતુ ‘શક્તિ સંતુલન’ના આધારે હોવો જોઈએ. તેમના આ વલણને કારણે ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) ના કમાન્ડરો હવે વધુ મજબૂત થયા છે. તેઓ માને છે કે ઈરાને હવે આત્મરક્ષાને બદલે આત્મવિશ્વાસપૂર્ણ અને કઠોર વલણ અપનાવવાની જરૂર છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધતું જતું જોખમ
ઈરાનના આ નવા વલણથી વોશિંગ્ટન પણ ચિંતિત છે. જે દેશો અને વિશ્લેષકો ઈરાન સાથે શાંતિની અપેક્ષા રાખી રહ્યા હતા, તેઓ હવે નિરાશ છે. મુજ્તબાના સત્તાવાર આગમન પછી, ઈરાનની વિદેશી નીતિમાં ‘પ્રતિકાર’ (Resistance) અને ‘વ્યૂહાત્મક ધીરજ’ (Strategic Patience) પર વધુ ભાર મુકાઈ રહ્યો છે. હવે ચર્ચાઓ સમજૂતીની નથી થતી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સંપ્રભુતાની થાય છે.
નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે જો આ વલણ ચાલુ રહ્યું, તો આગામી મહિનાઓમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે કોઈપણ મોટા શાંતિ કરારની આશા લગભગ ખતમ થઈ જશે. આ સ્થિતિ મધ્ય-પૂર્વમાં તણાવને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ શકે છે. એક તરફ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રના ડીલના દાવા છે, તો બીજી તરફ મુજ્તબાનું કઠોર વલણ—આ સંઘર્ષ હવે તેહરાનની રાજનીતિનું સૌથી ખતરનાક પાસું બની ગયું છે.
