‘W’ની જગ્યાએ ‘L’ લખવું માઇક્રોસોફ્ટને કેટલું મોંઘું પડ્યું? બ્રાન્ડ નેમ બચાવવા ચૂકવવા પડ્યા 20 મિલિયન ડોલર
આજના સમયમાં કમ્પ્યુટર એટલે કે ‘વિન્ડોઝ’ (Windows) એવું માની લેવામાં આવ્યું છે. દુનિયાભરના કરોડો લોકો દરરોજ માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ જ માઇક્રોસોફ્ટને એક સમયે પોતાના સૌથી મોટા બ્રાન્ડ નેમ ‘Windows’ ને બચાવવા માટે પરસેવો વળી ગયો હતો? વાર્તા એટલી રસપ્રદ છે કે માઇક્રોસોફ્ટને સામેવાળી કંપનીના નામમાંથી માત્ર એક અક્ષરનો તફાવત ભૂંસી નાખવા માટે ૨૦ મિલિયન ડોલર એટલે કે આજના હિસાબે આશરે ૧૭૦ કરોડ રૂપિયા ખર્ચવા પડ્યા હતા.
આ આખી વાર્તા ટેકનોલોજીના ઇતિહાસની સૌથી મોટી, અનોખી અને રસપ્રદ કાનૂની લડાઈઓમાંથી એક માનવામાં આવે છે. ચાલો વિગતવાર જાણીએ કે આખરે ‘Lindows’ શું હતું અને કેવી રીતે તેણે ટેક જગતના બેતાજ બાદશાહ માઇક્રોસોફ્ટની ઊંઘ ઉડાવી દીધી હતી.
Linux અને Windows ને એકસાથે લાવવાનું અનોખું સપનું
વાત વર્ષ ૨૦૦૧ ની આસપાસની છે, જ્યારે કમ્પ્યુટરની દુનિયામાં નવા-નવા પ્રયોગો થઈ રહ્યા હતા. તે સમયગાળામાં માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝનું એકહથ્થુ શાસન હતું, પરંતુ બીજી તરફ ઓપન-સોર્સ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ ‘લિનક્સ’ (Linux) પણ ઝડપથી પોતાની ઓળખ બનાવી રહ્યું હતું. લિનક્સ સુરક્ષિત તો હતું, પરંતુ તેની સાથે એક બહુ મોટી સમસ્યા હતી— વિન્ડોઝના પોપ્યુલર સોફ્ટવેર અને ગેમ્સ લિનક્સ પર ચાલતા ન હતા.
આ જ સમસ્યાનો ફાયદો ઉઠાવવા માટે એક ચતુર ટેક ઉદ્યોગસાહસિક માઇકલ રોબર્ટસને (Michael Robertson) એક નવું ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ તૈયાર કર્યું અને તેને નામ આપ્યું ‘Lindows OS’. નામ પરથી જ સ્પષ્ટ હતું કે આ Linux અને Windows નું એક અનોખું મિશ્રણ હતું. રોબર્ટસનનો આઈડિયા એવો હતો કે યુઝર્સને લિનક્સની સુરક્ષા અને મજબૂતી મળે, પરંતુ તેઓ તેના પર વિન્ડોઝની તમામ એપ્લિકેશન પણ ચલાવી શકે. આ માટે તેમણે ‘Wine’ નામની એક ખાસ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
આઈડિયા તો સુપરહિટ હતો, પણ રાહ આસાન ન હતી
આજના સમયમાં પણ વિન્ડોઝની તમામ એપ્સને લિનક્સ પર સરળતાથી ચલાવવી ખૂબ જ જટિલ કામ માનવામાં આવે છે. તેવામાં વર્ષ ૨૦૦૧ માં આ પ્રયોગ કરવો એ પોતાનામાં જ એક બહુ સાહસિક પગલું હતું. શરૂઆતમાં લિંડોઝે (Lindows) મોટા-મોટા દાવા કર્યા કે તેમની ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ પર વિન્ડોઝના સોફ્ટવેર સરળતાથી ચાલશે, પરંતુ હકીકતમાં ઘણી મોટી એપ્સ વારંવાર ક્રેશ થઈ રહી હતી.
જ્યારે આ આઈડિયા પૂરી રીતે સફળ ન થયો, ત્યારે કંપનીએ પોતાનું ધ્યાન બદલ્યું. તેમણે ‘Click-N-Run’ (CNR) નામની એક નવી સર્વિસ શરૂ કરી, જેનાથી લિનક્સની એપ્સને માત્ર એક ક્લિકમાં ઇન્સ્ટોલ કરી શકાતી હતી. આ સર્વિસ તે સમયગાળામાં એટલી હિટ થઈ કે અમેરિકાની સૌથી મોટી રિટેલ ચેઈન ‘વોલમાર્ટ’ (Walmart) પણ પોતાના કમ્પ્યુટર્સમાં લિંડોઝ ઓએસ નાખીને વેચવા લાગી. બસ, અહીંથી જ માઇક્રોસોફ્ટના કાન ચમક્યા.
માઇક્રોસોફ્ટને ખટક્યું ‘Lindows’નું નામ
લિંડોઝની વધતી જતી લોકપ્રિયતા અને વોલમાર્ટ જેવા મોટા બ્રાન્ડનો સાથ માઇક્રોસોફ્ટ માટે એક મોટી ચેતવણી સમાન હતો. માઇક્રોસોફ્ટને સૌથી વધુ વાંધો તેના નામ સામે હતો. તેમનું કહેવું હતું કે ‘Lindows’ નામ તેમની ટ્રેડમાર્ક બ્રાન્ડ ‘Windows’ ને ઘણું મળતું આવે છે, જેનાથી સામાન્ય ગ્રાહકોમાં ભારે ભ્રમણા (Confusion) ઊભી થઈ રહી છે. લોકો સમજી શકતા નથી કે અસલી વિન્ડોઝ કયું છે.
માઇક્રોસોફ્ટે તરત જ અદાલતના દરવાજા ખખડાવ્યા અને માંગ કરી કે લિંડોઝ પર આ નામનો ઉપયોગ કરવા પર તાત્કાલિક પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે. પરંતુ કોર્ટમાં લિંડોઝની ટીમે જે દલીલ કરી, તેણે માઇક્રોસોફ્ટના વકીલોના હોશ ઉડાવી દીધા. લિંડોઝના વકીલોએ તર્ક આપ્યો કે કમ્પ્યુટરની ભાષામાં ‘વિન્ડો’ (Window) એક ખૂબ જ સામાન્ય અને તકનીકી શબ્દ છે, જેનો ઉપયોગ માઇક્રોસોફ્ટના આવ્યાના ઘણા સમય પહેલાથી થઈ રહ્યો હતો. તેથી, માઇક્રોસોફ્ટ આ સામાન્ય શબ્દ પર પોતાનો એકાધિકાર (Monopoly) જમાવી શકે નહીં.
જ્યારે કોર્ટમાં માઇક્રોસોફ્ટને લાગ્યો જોરદાર ઝટકો
જ્યારે કોર્ટમાં માઇક્રોસોફ્ટને લાગ્યો જોરદાર ઝટકોઆ કેસની સુનાવણી કરી રહેલા અમેરિકન અદાલતના જજ જોન કૌઘેનોરને (John Coughenour) લિંડોઝની દલીલમાં દમ લાગ્યો. તેમણે માઇક્રોસોફ્ટની એ અરજીને ફગાવી દીધી જેમાં લિંડોઝ નામના ઉપયોગ પર તાત્કાલિક સ્ટે મૂકવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.
આ માઇક્રોસોફ્ટના ઇતિહાસનો સૌથી નાજુક વળાંક હતો. જો આ કેસ આગળ ચાલત અને અમેરિકન અદાલત માઇક્રોસોફ્ટની વિરુદ્ધ ચુકાદો આપી દેત, તો માઇક્રોસોફ્ટ પોતાના જ દેશમાં ‘Windows’ શબ્દ પરથી પોતાનો માલિકી હક ગુમાવી બેસત. આ તેમના અબજો ડોલરના સામ્રાજ્ય માટે એક આત્મઘાતી સ્થિતિ હોત. જોકે, યુરોપના કેટલાક દેશોમાં માઇક્રોસોફ્ટને સફળતા મળી રહી હતી, પરંતુ અમેરિકામાં તેમની શાખ દાવ પર લાગી હતી.
આખરે ૨૦ મિલિયન ડોલરમાં થયું સમાધાન
માઇક્રોસોફ્ટ આ વાત સારી રીતે સમજી ગયું હતું કે કાનૂની લડાઈને લાંબી ખેંચવી એટલે પોતાના પગ પર કુહાડી મારવા બરાબર છે. પોતાના સૌથી કિંમતી બ્રાન્ડ નેમ ‘Windows’ ને કોઈપણ ભોગે સુરક્ષિત રાખવા માટે માઇક્રોસોફ્ટે વર્ષ ૨૦૦૪ માં એક મોટો અને ચોંકાવનારો નિર્ણય લીધો.
ડીલની અસલી હકીકત: માઇક્રોસોફ્ટે કોર્ટની બહાર જ સમાધાન કરવાનું મન બનાવ્યું અને લિંડોઝના માલિકો સામે ૨૦ મિલિયન ડોલર (આશરે ૧૭૦ કરોડ રૂપિયા) ની ઓફર મૂકી દીધી. આ મોટી રકમના બદલામાં માઇક્રોસોફ્ટે ‘Lindows’ નામના તમામ કાનૂની અધિકારો અને તેની વેબસાઇટનું ઇન્ટરનેટ ડોમેન હંમેશા માટે ખરીદી લીધું.
Lindows બદલાઈ ગયું Linspireમાં
આ કરાર પછી લિંડોઝ કંપની બંધ ન થઈ, પરંતુ કરારની શરત મુજબ તેમણે પોતાનું નામ બદલવું પડ્યું. સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૪ માં કંપનીએ પોતાનું નવું નામ બદલીને ‘Linspire’ રાખી દીધું. આજે પણ આ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ લિનક્સની દુનિયામાં એક નાના ડિસ્ટ્રો તરીકે જીવંત છે, જોકે હવે તેને વિન્ડોઝ એપ્સ ચલાવવા સાથે કોઈ લેવા-દેવા નથી.
રસપ્રદ વાત એ છે કે માઇક્રોસોફ્ટે ૧૭૦ કરોડ રૂપિયા આપીને ‘Lindows’ નામ ખરીદ્યું તો ખરું, પણ ક્યારેય પોતે તેનો ઉપયોગ ન કર્યો. કંપનીએ એ પૈસા માત્ર એટલા માટે જ ખર્ચ્યા હતા જેથી દુનિયાની કોઈ પણ બીજી કંપની ભવિષ્યમાં તેમના બ્રાન્ડ નેમની આસપાસ પણ ભટકી ન શકે.
એક અક્ષરની ભારેખમ કિંમત
બિઝનેસ અને ટેકનોલોજીના ઇતિહાસમાં આ બ્રાન્ડની સુરક્ષાનું સૌથી અનોખું ઉદાહરણ છે. માત્ર ‘W’ ની જગ્યાએ ‘L’ અક્ષર લગાવીને બનેલા એક નામને મિટાવવા માટે ટેક જગતની સૌથી મોટી કંપનીને નમવું પડ્યું અને કરોડો રૂપિયા પાણીની જેમ વહાવવા પડ્યા. જો તે સમયે માઇક્રોસોફ્ટે આ સમજદારી ન દાખવી હોત, તો કદાચ આજે કમ્પ્યુટર ઇતિહાસનું ચિત્ર કંઈક અલગ જ હોત.
