જમ્યા પછી વોકિંગ કરવું કેટલું યોગ્ય?

એસિડિટી અને ગેસથી બચવું હોય તો ભોજન કર્યા પછી ક્યારેય ન કરો આ ભૂલો, જાણો ચાલવાનો સાચો સમય

આધુનિક સમયની બેઠાડુ જીવનશૈલીના કારણે આજે ડાયાબિટીસ, મોંઘવારી જેવી વધતી ચિંતાઓ વચ્ચે સ્થૂળતા અને પાચનને લગતી સમસ્યાઓ ઘરે-ઘરે જોવા મળી રહી છે. આ પરિસ્થિતિમાંથી બચવા અને વજનને નિયંત્રિત કરવા માટે ઘણા લોકો જમ્યા પછી તરત જ ચાલવા જવાની આદત કેળવતા હોય છે. આજકાલ સોશિયલ મીડિયા ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર પણ ‘આફ્ટર મીલ વોકિંગ’ (ભોજન પછી ચાલવું) ના અસંખ્ય ફાયદાઓ વિશે રીલ્સ અને વીડિયોનો મારો જોવા મળે છે. પરંતુ, શું જમ્યા પછી ‘તરત જ’ ઉભા થઈને ચાલવા નીકળી જવું એ મેડિકલ સાયન્સની દૃષ્ટિએ સાચું છે? નવી દિલ્હીની પ્રખ્યાત આરએમએલ (RML) હોસ્પિટલના મેડિસિન વિભાગના ડિરેક્ટર પ્રોફેસર ડૉ. સુભાષ ગિરીએ આ વિષય પર પ્રકાશ પાડતા વાચકો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન આપ્યું છે, જે દરેક વ્યક્તિએ જાણવું જરૂરી છે.

શા માટે ‘તરત જ’ ઝડપી ચાલવું સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી છે?

જ્યારે પણ આપણે બપોરે કે રાત્રે પેટ ભરીને ભોજન કરીએ છીએ, ત્યારે આપણું શરીર અંદરખાને તે ખોરાકને પચાવવાની જટિલ પ્રક્રિયા તરત જ શરૂ કરી દે છે. આ કુદરતી પાચન પ્રક્રિયાને યોગ્ય રીતે ચલાવવા માટે, તે સમયે આપણા શરીરના મોટાભાગના રક્તનો પ્રવાહ (Blood Flow) પાચનતંત્ર, હોજરી અને આંતરડા તરફ કેન્દ્રિત થાય છે. લોહીનો આ પૂરતો પ્રવાહ એટલા માટે જરૂરી છે જેથી હોજરી ખોરાકને વલોવી શકે અને તેમાંથી જરૂરી પોષક તત્વો છૂટા પાડીને આખા શરીરને ઉર્જા પૂરી પાડી શકે.

ડૉ. સુભાષ ગિરી સમજાવે છે કે, જો તમે જમ્યા પછી તરત જ ઘરમાંથી બહાર નીકળીને ‘બ્રિસ્ક વોકિંગ’ એટલે કે ખૂબ જ ઝડપથી ચાલવાનું શરૂ કરી દો છો, તો શરીર મૂંઝવણમાં મુકાઈ જાય છે. ચાલવાને કારણે હૃદયે લોહીનો પ્રવાહ પાચનતંત્રને આપવાના બદલે તાત્કાલિક પગના સ્નાયુઓ તરફ ડાયવર્ટ કરવો પડે છે. આના પરિણામે પાચનક્રિયા મંદ પડી જાય છે અથવા તેમાં મોટો અવરોધ ઊભો થાય છે. જ્યારે પાચનતંત્રને પૂરતું લોહી નથી મળતું ત્યારે નીચે મુજબની ગંભીર સમસ્યાઓ થાય છે:

• પેટમાં અસહ્ય દુખાવો: ખોરાક સમયસર અને યોગ્ય રીતે ન પચવાને કારણે પેટના આંતરિક સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ થાય છે, જે દુખાવાનું કારણ બને છે.

• ભારેપણું અને ભયંકર એસિડિટી: પાચનની ઝડપ ધીમી પડવાથી ખાધેલો ખોરાક પેટમાં લાંબા સમય સુધી સડતો રહે છે. આના કારણે પેટ ફૂલી જાય છે, ગેસ બને છે અને ખાટા ઓડકાર સાથે છાતીમાં અસહ્ય બળતરા એટલે કે એસિડિટી થાય છે.

• ઉબકા કે ઉલટી જેવું થવું: જમ્યા પછી તરત જ શરીરને વધુ પડતી હલનચલન આપવાથી પેટમાં રહેલા પાચન રસ (Digestive Juices) અને એસિડનું સંતુલન ખોરવાય છે, જેના કારણે જીવ મૂંઝાવા લાગે છે અને ઉબકા આવે છે.

ચાલવાનો સાચો સમય અને મેડિકલ પદ્ધતિ

જો તમે ભોજન કર્યા પછી વોકિંગ કરીને તેનો સાચો ફાયદો મેળવવા માંગતા હોવ, તો આરોગ્ય નિષ્ણાતો દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી નીચેની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ જ અપનાવવી જોઈએ:

૧. ૧૫ મિનિટનો વિરામ અનિવાર્ય: જમ્યા પછી તરત જ ડાઇનિંગ ટેબલ પરથી ઊભા થઈને ચાલવા જવાની ભૂલ ક્યારેય ન કરો. ભોજન સમાપ્ત કર્યા પછી ઓછામાં ઓછી ૧૦ થી ૧૫ મિનિટ શાંતિથી એક જગ્યાએ વજ્રાસનની મુદ્રામાં બેસો અથવા સામાન્ય આરામ કરો. આનાથી શરીરનો રક્તપ્રવાહ પાચનતંત્રમાં સ્થિર થઈ જશે અને ખોરાક પચવાની શરૂઆત સરળ બનશે.

૨. ઝડપ પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ: જમ્યા પછીના વોકિંગમાં ક્યારેય રનિંગ (દોડવું) કે જોગિંગ જેવી ભારે કસરત ન હોવી જોઈએ. તેને બદલે માત્ર ‘સ્ટ્રોલિંગ’ એટલે કે બગીચામાં કે અગાસી પર ખૂબ જ ધીમી ગતિએ, સહજતાથી ટહેલવું જોઈએ.

૩. સમયગાળો મર્યાદિત રાખો: ભોજન પછી માત્ર ૧૦ થી ૨૦ મિનિટનું હળવું અને ધીમું વોકિંગ શરીર માટે પૂરતું છે. આ સમયે લાંબી મુસાફરી કરવી, સીડીઓ ચઢવી કે સખત શારીરિક શ્રમ વાળા કામો ટાળવા જોઈએ.

હળવા વોકિંગના અદભૂત ફાયદાઓ

જો તમે યોગ્ય પદ્ધતિથી, એટલે કે થોડો સમય આરામ કર્યા પછી ધીમી ગતિએ ચાલશો, તો તેનાથી શરીરને અજોડ ફાયદા થાય છે. સૌથી મોટો ફાયદો એ થાય છે કે તે બ્લડ શુગરમાં થતો અચાનક ઉછાળો (Spike) રોકે છે, જે ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે કોઈ વરદાનથી કમ નથી. આ ઉપરાંત, હળવી હિલચાલથી આંતરડાની ગતિશીલતા (Gut Motility) સુધરે છે, જેના કારણે જૂની કબજિયાત અને ગેસની સમસ્યા કાયમ માટે ગાયબ થઈ જાય છે. રાત્રે જમ્યા પછી ખુલ્લી હવામાં થોડું ટહેલવાથી માનસિક તણાવ ઓછો થાય છે અને ઊંઘ ખૂબ જ ગાઢ અને સારી આવે છે.

કોણે ખાસ સાવચેત રહેવાની જરૂર છે?

જે લોકોને ભૂતકાળમાં હૃદયને લગતી કોઈ બીમારી (Heart Disease) રહી ચૂકી હોય અથવા જેઓ ‘હાયટસ હર્નિયા’ (પેટના સ્નાયુ નબળા થવા) જેવી તકલીફથી પીડાતા હોય, તેમણે જમ્યા પછી ચાલવું કે નહીં તે અંગે પોતાના ફેમિલી ડોક્ટરની સલાહ ખાસ લેવી. ખાસ કરીને જ્યારે તમે કોઈ લગ્નપ્રસંગે ભારે, તેલયુક્ત કે વધુ મસાલેદાર ભોજન લીધું હોય, ત્યારે ચાલતા પહેલાં ઓછામાં ઓછી ૨૦ થી ૩૦ મિનિટનો આરામ કરવો અત્યંત અનિવાર્ય છે.

યાદ રાખો, ચાલવું એ સ્વાસ્થ્ય માટે શ્રેષ્ઠ કસરત છે, પરંતુ જો તેનો સમય અને રીત ખોટી હશે તો તે જ કસરત નવા રોગોનું કારણ બની જશે. એટલે જ, જમ્યા પછી તરત જ કોઈ ‘સૈનિક’ની જેમ ઝડપી કદમ મિલાવવાના બદલે, પંદર મિનિટના વિરામ બાદ આરામથી ‘નવાબ’ની જેમ ધીમે-ધીમે ટહેલવું એ જ તંદુરસ્ત જીવનની સાચી ચાવી છે.