માત્ર ₹૯૯ માં ગંભીર ગુનો! સોશિયલ મીડિયાની કમાણીની ભૂખે દેશના બાળકોને ધકેલ્યા મોટા જોખમમાં
સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ઈન્સ્ટાગ્રામ (Instagram) ને લઈને એક અત્યંત ચોંકાવનારો અને શરમજનક ખુલાસો સામે આવ્યો છે. ઈન્સ્ટાગ્રામ ભારતમાં ચિલ્ડ્રન સેક્સ્યુઅલ એબ્યુઝ મટિરિયલ (CSAM – બાળકોના જાતીય શોષણ સંબંધિત સામગ્રી) ને પ્રોમોટ કરતી પેઇડ જાહેરાતો (Paid Adverts) ચલાવી રહ્યું છે.આ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની તપાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે આ જાહેરાતોમાં “Rape Video” અને “Child Video” જેવા અત્યંત વાંધાજનક શબ્દોનો ખુલ્લેઆમ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ જાહેરાતો પર ક્લિક કરતાં જ યુઝર્સ સીધા મેસેજિંગ એપ ટેલિગ્રામ (Telegram) ની ચેનલો પર પહોંચી જાય છે, જ્યાં બાળકોના આવા અશ્લીલ અને ગુનાહિત વીડિયો માત્ર ૯૯ રૂપિયા (લગભગ ૧ ડોલર) જેટલી નજીવી કિંમતે વેચવામાં આવી રહ્યા છે.
ઇન્સ્ટાગ્રામની નબળી મોડરેશન સિસ્ટમ પર સવાલો
આ આખો મામલો એટલા માટે ગંભીર છે કારણ કે મેટા (Meta) ની નીતિ અનુસાર, ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કોઈપણ જાહેરાત લાઇવ (પ્રકાશિત) થતાં પહેલાં તેની આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને મોડરેશન ટેકનોલોજી દ્વારા બારીકાઈથી તપાસવામાં આવે છે અને મંજૂરી (Approval) મળ્યા બાદ જ તે લોકોને દેખાય છે. આમ છતાં, બાળકોના શોષણની જાહેરાતો સિસ્ટમમાંથી પાસ થઈ ગઈ.
સૌથી વધુ આઘાતજનક બાબત એ છે કે જ્યારે બીબીસીએ આવી જ એક જાહેરાત વિશે ઇન્સ્ટાગ્રામને સત્તાવાર રીતે રિપોર્ટ કર્યો, ત્યારે પ્લેટફોર્મે ૨૪ કલાક પછી જવાબ આપ્યો કે આ પોસ્ટ તેમની “કમ્યુનિટી ગાઇડલાઇન્સ” (સમુદાયના નિયમો) નું ઉલ્લંઘન કરતી નથી! જો કે, બાદમાં જ્યારે બીબીસીએ ઇન્સ્ટાગ્રામની પેરેન્ટ કંપની ‘મેટા’ (Meta) પાસે આ અંગે સત્તાવાર ટિપ્પણી માંગી, ત્યારે કંપનીએ તાત્કાલિક એક્શન લીધા અને આવી ઘણી જાહેરાતો અને તેના એકાઉન્ટ્સ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.
આ તપાસ માટે ભારતના લોકેશન પર એક કાલ્પનિક (Alias) એકાઉન્ટ બનાવ્યું હતું. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે જો કોઈ યુઝર આવા મટિરિયલને સર્ચ ન કરતો હોય, તો પણ ઇન્સ્ટાગ્રામનું અલ્ગોરિધમ તેને સેક્સ્યુઅલ કન્ટેન્ટ તરફ ધકેલે છે.
શરૂઆતમાં આ એકાઉન્ટ પરથી ભારતીય મહિલાઓના સામાન્ય વીડિયો (જેમ કે ખોરાક, હવામાન વગેરે) ને ફોલો કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં થોડા બોલ્ડ કપડાં કે દ્વિઅર્થી સંવાદો હતા. પરંતુ, માત્ર એક જ અઠવાડિયાની અંદર ઇન્સ્ટાગ્રામના ફીડ પર નગ્ન કપડાંમાં વિડીયો કોલ અને પોર્નોગ્રાફીની જાહેરાતો આવવા લાગી. તેના થોડા દિવસો પછી, પુખ્ત વયના લોકો સાથે બાળકોની વાંધાજનક સ્થિતિ દર્શાવતી ૩૦ થી વધુ અનોખી જાહેરાતો દેખાવા લાગી, જેની લિંક્સ ટેલિગ્રામ ચેનલો સાથે જોડાયેલી હતી.
ભારતીય કાયદાનું સરેઆમ ઉલ્લંઘન અને કમાણીની ભૂખ
ભારતીય કાયદા (પોક્સો એક્ટ અને આઈટી એક્ટ) હેઠળ બાળકોના જાતીય શોષણની સામગ્રી અને એડલ્ટ પોર્નોગ્રાફીનું વિતરણ કે પ્રદર્શન કરવું એ બિનજામીનપાત્ર અને ગંભીર ગુનો છે. બીબીસીએ આ તમામ જાહેરાતો અને ટેલિગ્રામ લિંક્સની વિગતો ભારત સરકારની સાયબર ઓથોરિટીઝને સોંપી દીધી છે.
ફેસબુક (મેટા) ના ભૂતપૂર્વ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ બ્રાયન બોલેન્ડે (Brian Boland) આ ખુલાસા પર ઘેરી ચિંતા વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું કે, તેઓ આ રિપોર્ટથી સ્તબ્ધ છે પરંતુ આશ્ચર્યચકિત નથી. તેમણે કહ્યું કે ઇન્સ્ટાગ્રામનું અલ્ગોરિધમ યુઝર્સને પ્લેટફોર્મ પર રોકી રાખવા માટે વધુ ને વધુ એક્સટ્રીમ (તીવ્ર) કન્ટેન્ટ બતાવે છે. કંપની પોતાની કમાણી અને ક્લિક્સ વધારવાના ચક્કરમાં યુઝર્સની સુરક્ષા સાથે બાંધછોડ કરી રહી છે. ઉલ્લેખનીય છે કે મેટાની કમાણીનો આશરે ૯૮ ટકા હિસ્સો માત્ર જાહેરાતો (Advertising) માંથી આવે છે, અને ઇન્સ્ટાગ્રામની આવકનો ૯૦ ટકા સ્ત્રોત પણ જાહેરાતો જ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ જસ્ટિસની કડક ટિપ્પણી
ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત જસ્ટિસ મદન લોકુરને જ્યારે બીબીસીએ આ જાહેરાતો વિશે જણાવ્યું, ત્યારે તેમણે આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો હતો. જસ્ટિસ લોકુરે જણાવ્યું કે, “આ અત્યંત ગંભીર બાબત છે કે ઇન્સ્ટાગ્રામ એક ગુનાહિત પ્રવૃત્તિમાં ભાગીદાર બનીને પૈસા કમાઈ રહ્યું છે. ભારતના માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે ‘સુઓ મોટો’ (Suo Moto – પોતાની જાતે સંજ્ઞાન લેવું) કાનૂની કાર્યવાહી કરવી જોઈએ અને ભારત સરકાર પાસે આવા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ વિરુદ્ધ સખત પગલાં લેવડાવવા જોઈએ.” તેમણે ઉમેર્યું કે ભલે કાયદો સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મને થર્ડ-પાર્ટી કન્ટેન્ટ માટે સુરક્ષા આપતો હોય, પરંતુ તેઓ પોતાની નૈતિક અને કાનૂની જવાબદારીમાંથી ભાગી શકે નહીં.
ટેલિગ્રામ અને મેટાનો બચાવ
આ મામલે ટેલિગ્રામે જણાવ્યું છે કે તેમણે વર્ષ ૨૦૨૬ માં બાળકોના શોષણ સાથે સંબંધિત ૨,૭૪,૦૦૦ થી વધુ ગ્રૂપ્સ અને ચેનલોને ડિલીટ કરી દીધી છે અને તેઓ આવી સામગ્રીને રોકવા માટે માનવ અને ઓટોમેટેડ મોડરેશન બંનેનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
બીજી તરફ, મેટાએ પોતાના બચાવમાં કહ્યું છે કે, “બાળકોનું શોષણ એ એક ભયાનક ગુનો છે અને અમે તેની સામે આક્રમક રીતે લડી રહ્યા છીએ. કોઈ પણ ટેકનોલોજી સિસ્ટમ ૧૦૦% પરફેક્ટ હોતી નથી, તેથી ક્યારેક આવી જાહેરાતો સિસ્ટમમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.” કંપનીએ જણાવ્યું કે વર્ષ ૨૦૨૫ માં તેમણે શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓ બદલ ૪૦ લાખથી વધુ એકાઉન્ટ્સ બંધ કર્યા હતા. તેઓ આવા કિસ્સાઓની વિગતો વૈશ્વિક સંસ્થા NCMEC (નેશનલ સેન્ટર ફોર મિસિંગ એન્ડ એક્સપ્લોઇટેડ ચિલ્ડ્રન) ને રિપોર્ટ કરે છે.
ભારતમાં ઈન્ટરનેટ સુરક્ષા અને પડકારો
તેલંગાણા રાજ્યના સાયબર સિક્યુરિટી બ્યુરોના ડાયરેક્ટર અને વરિષ્ઠ પોલીસ અધિકારી શિખા ગોયલે જણાવ્યું કે, NCMEC તરફથી ભારતીય પોલીસને મળતી મોટાભાગની સાયબર ટિપ્સ મેટાના પ્લેટફોર્મ્સ પરથી જ જનરેટ થાય છે. મુંબઈ સ્થિત એનજીઓ ‘રતિ ફાઉન્ડેશન’ ના સહ-સ્થાપક સિદ્ધાર્થ પિલ્લાઈએ જણાવ્યું કે, ગુનેગારો ખૂબ જ ચાલાકીપૂર્વક ઇન્સ્ટાગ્રામ પર જાહેરાત આપીને યુઝર્સને ટેલિગ્રામ પર શિફ્ટ કરી દે છે, જેનાથી તેમને ટ્રેક કરવા મુશ્કેલ બને છે. બાળકોના અધિકારો માટે કામ કરતી સંસ્થાઓનું કહેવું છે કે આ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનું રેકેટ છે અને તેને રોકવા માટે કડક સાયબર કાયદા અને સરહદ પારની તપાસ એજન્સીઓ વચ્ચે તાલમેલ ખૂબ જ જરૂરી છે.
