ડીઝલ-વીજળી ભૂલી જાઓ! હવે પાણીની વરાળ છોડતી ટ્રેન દોડશે, જાણો ભારતની આ ક્રાંતિકારી ટેક્નોલોજી વિશે!
ભારત ટૂંક સમયમાં જ સ્વચ્છ, પ્રદૂષણ મુક્ત અને ગ્રીન રેલ પરિવહનના એક સોનેરી અને ઐતિહાસિક યુગમાં પ્રવેશ કરવા જઈ રહ્યું છે. ભારતીય રેલવે દ્વારા દેશની સર્વપ્રથમ ‘હાઇડ્રોજન ટ્રેન’ (Hydrogen Train) ની શરૂઆત થવાની સાથે જ, ભારત વિશ્વના એવા ગણતરીના અને પસંદગીના દેશોની યાદીમાં સામેલ થઈ જશે જેઓ રેલ પરિવહનમાં અત્યાધુનિક હાઇડ્રોજન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. આ ટ્રેન માત્ર પર્યાવરણને અનુકૂળ જ નથી, પરંતુ તે આધુનિક સુવિધાઓ અને સુરક્ષાના ઉચ્ચ ધોરણોથી પણ સજ્જ છે. ગ્રીન એનર્જી તરફ ભારતના આ કદમને વૈશ્વિક સ્તરે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
આ નવી ટેક્નોલોજી દેશમાં કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા અને રેલવેને સંપૂર્ણપણે પ્રદૂષણ મુક્ત બનાવવાના લક્ષ્યમાં ગેમ ચેન્જર સાબિત થશે. પ્રવાસીઓ માટે આ ટ્રેનનો અનુભવ એકદમ અનોખો અને સુવિધાજનક રહેવાનો છે. આવો વિગતવાર જાણીએ કે આ ટ્રેન કયા રૂટ પર દોડશે, તેની વિશેષતાઓ શું છે અને તે ક્યારથી શરૂ થઈ શકે છે.
પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન કયા રૂટ પર દોડશે અને ક્યારે મળશે લીલી ઝંડી?
મીડિયા રિપોર્ટ્સ અને મિન્ટના અહેવાલ અનુસાર, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ૧૭ જુલાઈના રોજ હરિયાણાના જીંદ રેલવે સ્ટેશનથી દેશની આ પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનને લીલી ઝંડી બતાવીને રવાના કરી શકે છે. ઉદ્ઘાટન બાદ આ ટ્રેન હરિયાણાના બે મહત્વના શહેરો – જીંદ અને સોનીપત વચ્ચે નિયમિત રીતે ચલાવવામાં આવશે. ભારતીય રેલવેએ આ રૂટને ખાસ કરીને હાઇડ્રોજન ટ્રેનના ‘પાયલોટ પ્રોજેક્ટ’ (Pilot Project) તરીકે પસંદ કર્યો છે. આ રૂટ પર મળેલા પરિણામો અને સફળતાના આધારે ભવિષ્યમાં દેશના અન્ય પ્રવાસન અને હેરિટેજ રૂટો પર પણ આવી ટ્રેનો દોડાવવાનું આયોજન કરવામાં આવશે.
સ્પીડ અને ટ્રાયલ રન: કેટલી ઝડપે દોડશે આ હાઇડ્રોજન ટ્રેન?
એન્જિનિયરિંગ અને ડિઝાઇનિંગની દ્રષ્ટિએ આ ટ્રેન ખૂબ જ શક્તિશાળી છે. રિપોર્ટ અનુસાર, આ ટ્રેનની મહત્તમ ડિઝાઇન સ્પીડ ૧૧૦ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની રાખવામાં આવી છે. જો કે, જીંદ-સોનીપત રૂટની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને ટ્રેકના પરિમાણોને ધ્યાનમાં રાખીને, શરૂઆતના તબક્કામાં તેની ઓપરેશનલ સ્પીડ (પરિચાલન ગતિ) ૭૫ કિલોમીટર પ્રતિ કલાક રાખવામાં આવશે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, રેલવે સત્તાવાળાઓ દ્વારા છેલ્લા અઢી મહિનાથી આ ટ્રેનનું સતત પરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું હતું. આ ટ્રાયલ રન દરમિયાન ટ્રેનને ૭૫ થી લઈને ૧૨૦ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે દોડાવવામાં આવી હતી અને તે તમામ ટેકનિકલ માપદંડો પર સંપૂર્ણપણે ખરી ઉતરી છે.
શું છે હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેક્નોલોજી અને તેના ફાયદા?
આ ટ્રેનની સૌથી મોટી વિશેષતા તેનું એન્જિન અને તેમાં વપરાતી ટેક્નોલોજી છે. આ ટ્રેન ‘હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ’ (Hydrogen Fuel Cell Technology) પર આધારિત છે. સામાન્ય ડીઝલ એન્જિનની જેમ આમાં કોઈ પ્રદૂષણ ફેલાવતું બળતણ વપરાતું નથી. આ ટેક્નોલોજીમાં હાઇડ્રોજન ગેસ અને ઓક્સિજન વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરીને વીજળી (Electricity) ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે, અને આ વીજળીથી ટ્રેનની મોટર ચાલે છે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની સૌથી અદ્ભુત બાબત એ છે કે તેમાં પરંપરાગત ટ્રેનોની જેમ કોઈ ઝેરી ધુમાડો કે હાનિકારક કાર્બન ઉત્સર્જન થતું નથી. સાયલન્ટ ફીચર તરીકે, આ પ્રક્રિયા દરમિયાન બાય-પ્રોડક્ટ તરીકે માત્ર પાણીની વરાળ (Water Vapor) અને શુદ્ધ પાણી જ બહાર નીકળે છે. આ જ કારણે હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલને ભવિષ્યની સૌથી સ્વચ્છ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ પરિવહન પ્રણાલી માનવામાં આવે છે.
મુસાફરોની ક્ષમતા અને હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ
આ હાઇડ્રોજન ટ્રેનને પ્રવાસીઓની સુવિધા અને ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. આ ટ્રેનની રચના અને ક્ષમતાના મુખ્ય આંકડા નીચે મુજબ છે:
-
કોચની સંખ્યા: ટ્રેનમાં ૨ ડ્રાઇવિંગ પાવર કાર (જે એન્જિન તરીકે કામ કરે છે) અને ૮ અત્યાધુનિક પેસેન્જર કોચ હશે.
-
બેઠક વ્યવસ્થા: ટ્રેનની અંદર મુસાફરો માટે આરામદાયક ૬૮૨ બેઠકો (Seats) ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે.
-
કુલ ક્ષમતા: બેઠકો ઉપરાંત, ઊભા રહીને મુસાફરી કરી શકતા લોકો સહિત આખી ટ્રેન એકસાથે આશરે ૨,૬૦૦ મુસાફરોને લઈ જવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
-
ઇંધણ સ્ટોરેજ: ટ્રેનની ટાંકીઓમાં ૪૪૦ કિલોગ્રામ કમ્પ્રેસ્ડ હાઇડ્રોજન ગેસનો સંગ્રહ કરી શકાશે.
-
દૈનિક વપરાશ: પૂરી ક્ષમતા સાથે જીંદ-સોનીપત વચ્ચે અપ-ડાઉન દરમિયાન આ ટ્રેન દરરોજ અંદાજે ૩૦૦ કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજનનો વપરાશ કરશે.
સલામતીના કડક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના ઇન્તઝામ
હાઇડ્રોજન એક અત્યંત જ્વલનશીલ ગેસ હોવાથી, ભારતીય રેલવેએ પ્રવાસીઓની સુરક્ષા બાબતે કોઈ પણ પ્રકારની બાંધછોડ કરી નથી. ટ્રેનની સુરક્ષા અને તેની આખી ડિઝાઇનનું કડક પરીક્ષણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની પ્રતિષ્ઠિત ટેસ્ટિંગ અને સર્ટિફિકેશન સંસ્થા ‘TUV SUD’ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.
આ ઉપરાંત, હરિયાણાના જીંદ ખાતે એક ખાસ હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ અને રીફ્યુલિંગ સ્ટેશન (ગેસ પૂરવા માટેનું સ્ટેશન) વિકસાવવામાં આવ્યું છે. ભારત સરકારના પેટ્રોલીયમ એન્ડ એક્સપ્લોઝિવ સેફ્ટી ઓર્ગેનાઈઝેશન (PESO) એ આ પ્લાન્ટમાં કમ્પ્રેસ્ડ હાઇડ્રોજનના સંગ્રહ અને સપ્લાય માટે તમામ જરૂરી મંજૂરીઓ આપી દીધી છે. ટ્રેનની અંદર અને સ્ટેશન પર કોઈ પણ કટોકટીને પહોંચી વળવા માટે નીચે મુજબની સુરક્ષા સિસ્ટમ તૈનાત છે:
૧. હાઇડ્રોજન લીક ડિટેક્ટર: જો ક્યાંયથી પણ સહેજ ગેસ લીક થાય, તો આ સેન્સર્સ તરત જ એલાર્મ વગાડી દેશે.
૨. ફ્લેમ ડિટેક્ટર: આગની નાની ચિંગારીને પણ ઓળખી લેતી અત્યાધુનિક સિસ્ટમ.
૩. ૨૪ કલાક ડિજિટલ મોનિટરિંગ: કંટ્રોલ રૂમ દ્વારા ટ્રેનની સિસ્ટમ પર સતત નજર રાખવામાં આવશે.
૪. તાલીમબદ્ધ સ્ટાફ: શરૂઆતના તબક્કામાં ટ્રેનની અંદર સામાન્ય કર્મચારીઓ ઉપરાંત ખાસ તાલીમ પામેલા ટેકનિકલ એન્જિનિયર્સ પણ હાજર રહેશે, જેથી કોઈ પણ અણધારી સમસ્યાનું સ્થળ પર જ નિવારણ લાવી શકાય.
શા માટે આ ટ્રેન ભારત માટે ખૂબ ખાસ છે?
ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ક્લાઇમેટ ચેન્જના આ સમયમાં હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેક્નોલોજીને ‘ભવિષ્યનું ઇંધણ’ (Fuel of the Future) માનવામાં આવે છે. આ પ્રોજેક્ટ સફળ થતાં જ ભારત દુનિયાના એવા સુપરપાવર દેશો જેમ કે જર્મની, જાપાન, ચીન અને અમેરિકાની હરોળમાં આવી જશે, જેઓ ઓલરેડી રેલવેમાં હાઇડ્રોજન પાવરનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
