DNA ટેસ્ટનું એવું સત્ય જે અત્યાર સુધી છુપાવવામાં આવ્યું! શું ભારત સાથે છે તમારો સંબંધ?
તાજેતરમાં ઇન્ડોનેશિયાના રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો સુબિયાન્ટોએ એક કાર્યક્રમ દરમિયાન જણાવ્યું કે તેમણે પોતાનો જીનોમિક સિક્વન્સિંગ ટેસ્ટ કરાવ્યો હતો, જેમાં તેમના પૂર્વજોનો સંબંધ ભારતીય ઉપખંડ સાથે હોવાના સંકેતો મળ્યા છે. ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઇન્ડોનેશિયા મુલાકાત દરમિયાન કરવામાં આવેલી આ ટિપ્પણીએ સોશિયલ મીડિયા અને વૈજ્ઞાનિક જગતમાં એક નવી ચર્ચા છેડી દીધી છે. લોકોમાં એ જાણવાની ઉત્સુકતા વધી ગઈ છે કે DNA એન્સેસ્ટ્રી (પૂર્વજોની માહિતી આપતો) ટેસ્ટ ખરેખર શું જાહેર કરી શકે છે અને તેની મર્યાદાઓ શું છે?
ગુરુગ્રામની ફોર્ટિસ મેમોરિયલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. શ્રીનિધિ નાથાનીના જણાવ્યા અનુસાર, જીનોમિક એન્સેસ્ટ્રી ટેસ્ટ એ DNA વિશ્લેષણનો એક પ્રકાર છે. તે વ્યક્તિના જીનોમમાં રહેલા નાના-નાના આનુવંશિક ફેરફારોને જુએ છે અને વિશ્વભરના વિવિધ સંદર્ભ જૂથો (Reference Populations) સાથે તેની તુલના કરે છે. આ ટેસ્ટ કોઈ વ્યક્તિની રાષ્ટ્રીયતા, ધર્મ કે સંસ્કૃતિ નક્કી નથી કરતો, પરંતુ તે માત્ર એ સંભાવના દર્શાવે છે કે તમારા પૂર્વજો ભૂતકાળમાં કયા ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં રહેતા હતા.
જીનોમિક એન્સેસ્ટ્રી ટેસ્ટિંગ એટલે શું?
આપણા શરીરનું DNA એ માત્ર જૈવિક માહિતીનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ તે હજારો વર્ષોના માનવ સ્થળાંતર (Human Migration)નો ઇતિહાસ પણ સાચવીને બેઠું છે. આદિકાળથી માનવી એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ભટકતો રહ્યો છે. આ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ દ્વારા વૈજ્ઞાનિકો એ સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે કે માનવ વસ્તી સમય જતાં કેવી રીતે આગળ વધી, એકબીજા સાથે ભળી ગઈ અને તેમનો વિકાસ કેવી રીતે થયો.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આ ટેસ્ટ કરાવે છે, ત્યારે તેના લાળ અથવા લોહીના નમૂનામાંથી DNA અલગ કરીને તેની સરખામણી વૈજ્ઞાનિક ડેટાબેઝમાં રહેલા વિવિધ પ્રદેશોના લોકોના DNA સાથે કરવામાં આવે છે.
શું DNA ટેસ્ટ ખરેખર ભારતીય પૂર્વજોની ઓળખ કરી શકે?
હા, પરંતુ આ પરિણામોનો સાચો અર્થ સમજવો જરૂરી છે. જીનોમિક એન્સેસ્ટ્રી ટેસ્ટ એવું નથી કહેતો કે તમે આજના રાજકીય નકશા પ્રમાણે ‘ભારત’ દેશના નાગરિક છો. તેના બદલે, તે દર્શાવે છે કે તમારું DNA ભારતીય ઉપખંડમાં સદીઓથી રહેતા લોકોના આનુવંશિક બંધારણ સાથે સામ્યતા ધરાવે છે.
જો કોઈ વ્યક્તિના ટેસ્ટમાં ભારતીય ઉપખંડના આનુવંશિક જોડાણો જોવા મળે, તો તેનો અર્થ એ છે કે તેના પૂર્વજોનો કોઈ ભાગ આ પ્રદેશ સાથે જોડાયેલો હતો. હજારો વર્ષોથી ચાલી આવતા વેપાર, યુદ્ધો, મુસાફરી અને આંતર-જ્ઞાતિ કે આંતર-પ્રાદેશિક લગ્નોને કારણે માનવ વસ્તી સતત એકબીજામાં ભળતી રહી છે, તેથી આવી સમાનતાઓ મળવી ખૂબ જ સામાન્ય બાબત છે.
દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને ભારત વચ્ચેનો આનુવંશિક સંબંધ
ઇન્ડોનેશિયા, મલેશિયા અને થાઇલેન્ડ જેવા દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો અને ભારતીય ઉપખંડ વચ્ચે સદીઓ જૂનો સંબંધ છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે દરિયાઈ વેપાર, બૌદ્ધ અને હિન્દુ ધર્મનો પ્રચાર, અને સંસ્કૃતિના આદાનપ્રદાનને કારણે વેપારીઓ, વિદ્વાનો અને સામાન્ય લોકોની મોટા પાયે અવરજવર થતી હતી.
આ લાંબા ગાળાના સંપર્કોને કારણે બંને પ્રદેશોના લોકો વચ્ચે આનુવંશિક સામગ્રી (Genetic Material)ની આપ-લે થઈ. આજના આધુનિક જીનોમિક સંશોધનો પણ સાબિત કરે છે કે એશિયાના લોકોના DNAમાં ઘણી સમાનતાઓ છે, કારણ કે માનવ ઇતિહાસ ક્યારેય અલગતાનો નથી રહ્યો, તે હંમેશા જોડાણનો રહ્યો છે.
શું આ ટેસ્ટથી રોગોની ઓળખ થઈ શકે?
વ્યક્તિગત સ્તરે આનો જવાબ ‘ના’ છે. જીનોમિક એન્સેસ્ટ્રી ટેસ્ટ તમને એ નથી જણાવી શકતો કે તમને ભવિષ્યમાં કઈ બીમારી થશે. જો કે, વસ્તીના સ્તરે (Population Level) આ ડેટા સંશોધકો માટે ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
તેનાથી વૈજ્ઞાનિકો એ સમજી શકે છે કે શા માટે અમુક ખાસ પ્રકારના વારસાગત રોગો કોઈ ચોક્કસ સમુદાય કે ભૌગોલિક વિસ્તારના લોકોમાં વધુ જોવા મળે છે. આ માહિતી રોગના પેટર્નને સમજવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ ડૉક્ટરી નિદાન અથવા વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્યના જોખમની આગાહી કરવા માટે થઈ શકતો નથી.
એન્સેસ્ટ્રી ટેસ્ટ અને હોસ્પિટલના જિનેટિક ટેસ્ટ વચ્ચેનો તફાવત
ઘણા લોકો આ બંને ટેસ્ટને એક જ સમજી લે છે, પરંતુ બંનેના હેતુ અને પદ્ધતિમાં આકાશ-પાતાળનો તફાવત છે:
| લક્ષણો | જીનોમિક એન્સેસ્ટ્રી ટેસ્ટ (Ancestry Test) | ક્લિનિકલ જિનેટિક ટેસ્ટ (Medical Test) |
| મુખ્ય હેતુ | પૂર્વજોનો ઇતિહાસ અને ભૌગોલિક મૂળ જાણવા માટે. | વારસાગત રોગોનું નિદાન અને સ્વાસ્થ્યના જોખમો જાણવા. |
| તબીબી દેખરેખ | ડૉક્ટરની જરૂર નથી, ઘરે બેઠા કિટ દ્વારા થઈ શકે. | માત્ર નિષ્ણાત ડૉક્ટર અથવા જિનેટિક કાઉન્સિલરની દેખરેખ હેઠળ થાય. |
| ઉપયોગિતા | જિજ્ઞાસા સંતોષવા અને વંશાવળી સમજવા માટે. | કેન્સર, થેલેસેમિયા જેવા ગંભીર રોગોની સારવાર નક્કી કરવા. |
હોસ્પિટલોમાં થતા ટેસ્ટ ‘પ્રિસિઝન મેડિસિન’ (ચોક્કસ સારવાર)માં મદદ કરે છે. જેમ કે કેન્સરમાં, ટ્યુમરના જિનેટિક બંધારણને જોઈને નક્કી કરવામાં આવે છે કે દર્દીને કઈ દવા વધુ અસર કરશે. તે નવજાત શિશુઓની તપાસ અને ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન બાળકના સ્વાસ્થ્યની તપાસ માટે પણ અનિવાર્ય છે.
આ ટેસ્ટ કેટલા સચોટ હોય
છે અને તેની મર્યાદાઓ શું છે?
જો કે આ ટેસ્ટ પાછળનું વિજ્ઞાન ઘણું મજબૂત છે, છતાં તેના પરિણામોને અંતિમ સત્ય ન માનવું જોઈએ. આ ટેસ્ટની સચોટતા ઉપલબ્ધ ‘રેફરન્સ ડેટાબેઝ’ પર આધાર રાખે છે. જેમ જેમ વિશ્વના અલગ-અલગ ભાગોમાંથી વધુ લોકોના DNA ડેટા ઉમેરાતા જશે, તેમ તેમ આ પરિણામો વધુ સચોટ બનશે.
આનો અર્થ એ છે કે જો તમે આજે ટેસ્ટ કરાવો અને પાંચ વર્ષ પછી ફરીથી તેનો રિપોર્ટ જુઓ, તો ડેટાબેઝ અપડેટ થવાને કારણે તમારા પૂર્વજોની ટકાવારીમાં થોડો ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી આ પરિણામોને ચોક્કસ માપદંડને બદલે સંભાવનાઓ (Probabilities) તરીકે જોવા જોઈએ.
બીજી મર્યાદા એ છે કે તે તમને તમારા પરિવારનું સંપૂર્ણ ફેમિલી ટ્રી (વંશાવળી) આપતું નથી. તે તમારા કોઈ ચોક્કસ દાદા કે પરદાદાનું નામ નથી જણાવી શકતું, માત્ર એક વ્યાપક ભૌગોલિક ચિત્ર આપે છે.
