સાવધાન! ઓનલાઈન ફ્રોડ કરનારાઓની લાગશે લોટરી? WhatsAppના આ નવા ફીચર પર કેન્દ્ર સરકારે કેમ લગાવ્યો પ્રતિબંધ?
ભારતમાં ઓનલાઈન સિક્યોરિટી અને વધતા જતા સાયબર ક્રાઈમને રોકવા માટે કેન્દ્ર સરકાર હવે એક્શન મોડમાં આવી ગઈ છે. પોપ્યુલર મેસેજિંગ એપ વૉટ્સએપ (WhatsApp) બાદ હવે અન્ય એક લોકપ્રિય મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ ટેલિગ્રામે (Telegram) પણ પોતાના પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ ‘યુઝરનેમ’ (Username) ફીચર અંગે કેન્દ્ર સરકારને પોતાનો સત્તાવાર જવાબ મોકલી આપ્યો છે. પ્રેસ ટ્રસ્ટ ઓફ ઈન્ડિયા અને સત્તાવાર સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, કેન્દ્રીય ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) દ્વારા પૂછવામાં આવેલા આકરા સવાલો પર આ બંને દિગ્ગજ કંપનીઓએ પોતાના ખુલાસા રજૂ કર્યા છે. હાલમાં સરકાર વૉટ્સએપ અને ટેલિગ્રામ બંને દ્વારા સબમિટ કરવામાં આવેલા જવાબોની ઝીણવટભરી તપાસ કરી રહી છે.
શું છે આ આખો વિવાદ? ‘યુઝરનેમ’ ફીચર સામે સરકારને કેમ છે વાંધો?
સામાન્ય રીતે વૉટ્સએપ, ટેલિગ્રામ કે સિગ્નલ જેવી મેસેજિંગ એપ્સ પર કોઈની પણ સાથે વાત કરવા માટે ફોન નંબરની જરૂર પડતી હોય છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી કંપનીઓ ‘યુઝરનેમ’ ફીચર પર ભાર મૂકી રહી છે. ટેલિગ્રામ પર આ ફીચર પહેલેથી જ ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે વૉટ્સએપ પણ તેને ભારતમાં લોન્ચ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું હતું. આ ફીચરની ખાસિયત એ છે કે તેનાથી યુઝર્સ પોતાનો પર્સનલ મોબાઈલ નંબર શેર કર્યા વિના માત્ર એક કસ્ટમ યુઝરનેમ (જેમ કે @example) દ્વારા જ એકબીજા સાથે ચેટ કરી શકે છે.
કંપનીઓ આને ‘પ્રાઇવસી’ (Privacy) ના નામે પ્રોમોટ કરી રહી છે, પરંતુ કેન્દ્ર સરકારને આ જ બાબત સામે સૌથી મોટો વાંધો છે. સરકારનું માનવું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાનો ફોન નંબર જાહેર કર્યા વગર અજાણ્યા લોકો સાથે વાતચીત કરી શકશે, તો સાયબર ગુનેગારો માટે મોકળું મેદાન મળી જશે. આ ફીચરને કારણે ઓનલાઈન છેતરપિંડી, ફિશિંગ એટેક, ઓળખ ચોરી (Impersonation) અને ખાસ કરીને આજકાલ ચાલી રહેલા ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ (Digital Arrest) જેવા ભયાનક સ્કેમમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે, કારણ કે ગુનેગારોને ટ્રેક કરવા અત્યંત મુશ્કેલ બની જશે.
નોટિસ બાદ વૉટ્સએપ અને ટેલિગ્રામે શું પગલાં લીધા?
સૌથી પહેલા આઈટી મંત્રાલયે (MeitY) વૉટ્સએપને એક કડક નોટિસ પાઠવી હતી. આ નોટિસમાં સ્પષ્ટપણે પૂછવામાં આવ્યું હતું કે આ યુઝરનેમ ફીચર લાવવાની તાતી જરૂરિયાત શું છે? આ સાથે જ સરકારે વૉટ્સએપને આદેશ આપ્યો હતો કે જ્યાં સુધી સરકાર સાથે આ વિષય પર સંપૂર્ણ ચર્ચા-વિચારણા ન થઈ જાય અને સરકાર સંતુષ્ટ ન થાય ત્યાં સુધી ભારતમાં આ ફીચર લોન્ચ કરવું નહીં. સરકારના આ કડક વલણને જોતા મેટા (Meta) ની માલિકીની કંપની વૉટ્સએપે ખાતરી આપી છે કે તેઓ સરકારની મંજૂરી વિના આ ફીચર ભારતમાં રોલઆઉટ કરશે નહીં.
વૉટ્સએપને નોટિસ આપ્યા બાદ તુરંત જ મંત્રાલયે ટેલિગ્રામ અને સિગ્નલ (Signal) એપ્સને પણ સમાન નોટિસ ફટકારી હતી. ટેલિગ્રામમાં તો આ ફીચર વર્ષોથી એક્ટિવ છે, તેથી સરકારે તેમને પૂછ્યું છે કે આ ફીચરના કારણે થતી છેતરપિંડી અને ગુનાખોરીના જોખમોને રોકવા માટે તેઓ અત્યાર સુધી શું પગલાં લઈ રહ્યા છે. ગુરુવારે સાંજે વૉટ્સએપનો જવાબ મળ્યા બાદ, હવે ટેલિગ્રામે પણ પોતાનો જવાબ મંત્રાલયને સુપ્રત કરી દીધો છે.
જવાબોમાં શું લખ્યું છે? કંપનીઓ મૌન
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, બંને કંપનીઓએ સરકારની નોટિસના જવાબો આપી દીધા છે, પરંતુ તે જવાબોની અંદર ચોક્કસ કઈ ટેકનિકલ બાબતોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે તેની સત્તાવાર વિગતો હજુ બહાર આવી નથી. વૉટ્સએપ, મેટા કે ટેલિગ્રામ તરફથી આ મામલે મીડિયામાં કોઈ સત્તાવાર નિવેદન જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી. આઈટી મંત્રાલયના ઉચ્ચ અધિકારીઓ હાલમાં આ સબમિશનનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે કે શું આ કંપનીઓ પાસે સાયબર ક્રાઈમ રોકવા માટેની કોઈ ચોક્કસ બ્લુપ્રિન્ટ છે કે નહીં.
તમને જણાવી દઈએ કે ભારતમાં વૉટ્સએપના અંદાજે 50 કરોડથી વધુ યુઝર્સ છે, જે તેને દેશનું સૌથી મોટું કોમ્યુનિકેશન પ્લેટફોર્મ બનાવે છે. તેની સરખામણીમાં ટેલિગ્રામના યુઝર્સ ખૂબ ઓછા છે, પરંતુ ટેલિગ્રામનો ઉપયોગ જે પ્રકારે અનામી (Anonymous) રહીને ચેનલો અને ગ્રુપ્સ ચલાવવા માટે થાય છે, તે સરકાર માટે લાંબા સમયથી ચિંતાનો વિષય રહ્યો છે.
ટેલિગ્રામ અને મેટા અન્ય મોરચે પણ ઘેરાયા
નોંધનીય છે કે આ માત્ર યુઝરનેમ વિવાદ પૂરતો સીમિત મામલો નથી. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં મેટા અને ટેલિગ્રામ બંને કંપનીઓ ભારત સરકારની અન્ય કડક તપાસના દાયરામાં પણ આવી ગઈ છે:
-
ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ચાઇલ્ડ સેક્સ્યુઅલ એબ્યુઝ મટિરિયલ (CSAM): ગત શનિવારે સરકારે મેટા કંપનીને એક અત્યંત કડક નોટિસ મોકલી હતી, જેમાં ઇન્સ્ટાગ્રામની જાહેરાતો (Instagram Ads) માં બાળ જાતીય શોષણને લગતી સામગ્રી દેખાવા બાબતે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી અને તાત્કાલિક પગલાં લેવા જણાવાયું હતું.
-
પાયરસી અને ઓટીટી કન્ટેન્ટની ચોરી: બીજી તરફ, ટેલિગ્રામને પણ એક અલગ નોટિસ મોકલવામાં આવી છે. આ નોટિસમાં ટેલિગ્રામ પ્લેટફોર્મ પર બોલિવૂડ/હોલિવૂડની પાઇરેટેડ ફિલ્મો, ઓટીટી (OTT) પ્લેટફોર્મના પ્રીમિયમ કન્ટેન્ટ અને અન્ય ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ મટિરિયલના ગેરકાયદેસર પ્રસારણને તાત્કાલિક રોકવા માટે કડક આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
સાયબર સુરક્ષા અને યૂઝર પ્રાઇવસી વચ્ચે સંતુલનનો મોટો પડકાર
આ સમગ્ર વિવાદ દર્શાવે છે કે સરકાર હવે ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ્સ પર યૂઝર્સની પ્રાઇવસીના નામે ગુનેગારોને મળતી છૂટછાટો સાંખી લેવાના મૂડમાં નથી. એક તરફ ટેકનોલોજી કંપનીઓ યૂઝરના ડેટા અને પ્રાઇવસીની દુહાઈ આપી રહી છે, તો બીજી તરફ દરરોજ હજારો ભારતીયો ઓનલાઈન ફ્રોડ અને ડિજિટલ સ્કેમનો ભોગ બનીને પોતાની લાઈફ સેવિંગ્સ ગુમાવી રહ્યા છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે આઈટી મંત્રાલય વૉટ્સએપ અને ટેલિગ્રામના જવાબોથી સંતુષ્ટ થાય છે કે પછી ભારતના ડિજિટલ કાયદાઓ હેઠળ આ એપ્સ પર કોઈ કડક પ્રતિબંધો કે દંડનીય કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે.
