CBSE થ્રી-લેંગ્વેજ પોલિસીનો વિવાદ: શિક્ષણમાં નવી ભાષા કે ભાષાનું ભારણ?
ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં ભાષા હંમેશા ચર્ચાનો વિષય રહી છે. તાજેતરમાં સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) ની થ્રી-લેંગ્વેજ પોલિસી (ત્રિ-ભાષા સૂત્ર) ફરી એકવાર સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજે પહોંચી છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે આ પોલિસી પર તરત જ રોક લગાવવાનો ઈનકાર કરીને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે શિક્ષણની પ્રક્રિયા અને ભાષાના અમલીકરણને લઈને જે વિવાદ છે, તેની સુનાવણી 22 જુલાઈના રોજ કરવામાં આવશે. આ મુદ્દો માત્ર એક શૈક્ષણિક નીતિનો નથી, પરંતુ તે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ સાથે જોડાયેલો ગંભીર વિષય છે.
શું છે આ સમગ્ર વિવાદ?
CBSE દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા એક સર્ક્યુલર બાદ આ વિવાદ ઉભો થયો છે. આ પોલિસી મુજબ, વિદ્યાર્થીઓએ એક ચોક્કસ તબક્કે ત્રણ ભાષાઓ શીખવાની રહેશે, જેમાં ભારતીય ભાષાઓને વધુ મહત્વ આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ નિર્ણયનો વિરોધ કરનારા અરજદારો અને શિક્ષણવિદોનું માનવું છે કે CBSE પાસે આવી શૈક્ષણિક જરૂરિયાતો નક્કી કરવાનો કોઈ કાયદાકીય અધિકાર નથી. તેમના મતે, આ સત્તા માત્ર NCERT પાસે છે.
અરજદારોની મુખ્ય ચિંતા એ છે કે ધોરણ 9 થી વિદ્યાર્થીઓએ બે ભારતીય ભાષાઓ ભણવી પડશે, જેના કારણે તેઓ જે ભાષાઓ ધોરણ 5 થી શીખી રહ્યા હતા, તેને છોડવી પડશે. આ ઉપરાંત, શિક્ષણમાં અંગ્રેજીને ‘નોન-નેટિવ’ (બિન-દેશી) ભાષા તરીકે વર્ગીકૃત કરવાથી પણ વિવાદ વકર્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ: “ભાષા ક્યારેય વ્યર્થ જતી નથી”
સુપ્રીમ કોર્ટમાં સીજેઆઈ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જૉયમાલ્ય બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની ખંડપીઠે આ મામલે ગંભીરતા દાખવી છે. કોર્ટે કોઈ પણ વચગાળાની રોક લગાવવાની ના પાડતા ખૂબ જ સચોટ ટિપ્પણી કરી કે, “કોઈપણ નવી ભાષા શીખવી એ ક્યારેય વ્યર્થ જતી નથી.” કોર્ટનું આ અવલોકન સૈદ્ધાંતિક રીતે ખૂબ જ મહત્વનું છે, કારણ કે જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં ભાષા એક અવરોધ નહીં, પરંતુ એક સાધન બનવી જોઈએ. જોકે, કાયદાકીય અને વ્યવહારુ પક્ષો હજુ પણ ચર્ચાનો વિષય છે.
ભાષા થોપવાનો આરોપ અને વ્યવહારુ મુશ્કેલીઓ
સુપ્રીમ કોર્ટમાં સિનિયર એડવોકેટ આનંદ ગ્રોવરે અરજદારો તરફથી દલીલ કરી હતી કે આ નીતિ બાળકો પર બિનજરૂરી રીતે ભાષા થોપી રહી છે. તેમણે એક સચોટ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે જો કોઈ વિદ્યાર્થી સંસ્કૃતને બદલે અન્ય કોઈ પ્રાદેશિક ભાષા (જેમ કે પંજાબી) શીખવા માંગતો હોય, તો તેની માટે શાળામાં યોગ્ય સંસાધનો ક્યાં છે?
- શિક્ષકોની અછત: જો દરેક શાળામાં ત્રિ-ભાષા સૂત્ર લાગુ કરવામાં આવે, તો શું એટલી મોટી સંખ્યામાં દરેક પ્રાદેશિક ભાષાના કુશળ શિક્ષકો ઉપલબ્ધ છે?
- પુસ્તકોની ઉપલબ્ધતા: પાઠ્યપુસ્તકો અને અભ્યાસક્રમની તૈયારીનો અભાવ વિદ્યાર્થીઓને મુશ્કેલીમાં મૂકી શકે છે.
- રોજગારીની તકો: અરજદારોનું કહેવું છે કે વિદ્યાર્થીઓને એવી ભાષા શીખવાની તક મળવી જોઈએ જે તેમને ભવિષ્યમાં રોજગારી મેળવવામાં મદદરૂપ થાય. વૈશ્વિક સ્પર્ધાના યુગમાં અંગ્રેજી કે અન્ય વિદેશી ભાષાઓનું મહત્વ પણ એટલું જ છે.
શું અંગ્રેજી ‘દેશી’ હોઈ શકે?
આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ જૉયમાલ્ય બાગચીએ એક ખૂબ જ રસપ્રદ અને મૌલિક પ્રશ્ન કર્યો: “શું ભારત અંગ્રેજીને એક દેશી ભારતીય ભાષા ગણી શકે?”
આ પ્રશ્ન ઘણો ઊંડો છે. ભારતના ઇતિહાસમાં ફારસી જેવી ભાષાઓ પણ એક સમયે સત્તાવાર અને દરબારી ભાષા રહી ચૂકી છે. અંગ્રેજી હવે ભારતીય સંસ્કૃતિનો એક અભિન્ન હિસ્સો બની ગઈ છે. ભારતીયો માટે અંગ્રેજી માત્ર એક વિદેશી ભાષા નથી રહી, તે ભારતીય વહીવટ, કાયદો અને શિક્ષણની મુખ્ય ભાષા છે. તેથી, તેને ‘બિન-દેશી’ ગણવી એ તાર્કિક રીતે કેટલું યોગ્ય છે, તે અંગે પુનર્વિચાર કરવાની જરૂર છે.
બંધારણીય લક્ષ્ય વિરુદ્ધ વ્યાવહારિક જરૂરિયાત
બંધારણની દ્રષ્ટિએ ભારતીય ભાષાઓને પ્રોત્સાહન આપવું એ એક ઉમદા અને બંધારણીય ધ્યેય છે. ભાષાઓનો વિકાસ એ રાષ્ટ્રની સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે. પરંતુ જ્યારે આ ધ્યેયને શિક્ષણમાં ઉતારવામાં આવે છે, ત્યારે તે વિદ્યાર્થીઓની શીખવાની ક્ષમતા પર કેવી અસર કરશે તે વિચારવું અનિવાર્ય છે. ત્રણ ભાષાઓનું ભારણ વિદ્યાર્થીઓ પર માનસિક તણાવ વધારી શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે અભ્યાસક્રમ પહેલેથી જ ખૂબ વિશાળ હોય.
આગળ શું થઈ શકે?
22 જુલાઈની સુનાવણી આ મામલે એક નવો વળાંક લાવી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટ હવે આ બાબતે કઈ દિશામાં નિર્દેશ આપે છે તેના પર દેશભરના વાલીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને શાળાઓની નજર છે. શક્ય છે કે કોર્ટ બોર્ડને કોઈ એવી વ્યવસ્થા ગોઠવવા માટે કહે જે ભાષાના શિક્ષણને અનિવાર્ય બનાવે, પરંતુ સાથે સાથે વિકલ્પોની પસંદગીમાં વિદ્યાર્થીઓને આઝાદી પણ આપે.
ભાષા એ સંવાદનું માધ્યમ છે, મજબૂરીનું સાધન નહીં. CBSE ની આ નીતિનો હેતુ ભારતીય ભાષાઓને જીવંત રાખવાનો હોઈ શકે છે, પરંતુ તે હેતુને સફળ બનાવવા માટે માત્ર આદેશ પૂરતો નથી. તેના માટે પાયાની સુવિધાઓ, શ્રેષ્ઠ શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓની પસંદગીનું સન્માન કરવું જરૂરી છે. જ્યારે કોઈ શિક્ષણ નીતિ અમલમાં આવે, ત્યારે તેનો અંતિમ ઉદ્દેશ્ય વિદ્યાર્થીનું સર્વાંગી કલ્યાણ હોવો જોઈએ. ભાષાનું જ્ઞાન વધવું જોઈએ, પણ તેની સાથે શિક્ષણનો આનંદ પણ અકબંધ રહેવો જોઈએ.
આ કેસ માત્ર એક કાયદાકીય લડાઈ નથી, પરંતુ એ સવાલ છે કે આપણે આવનારી પેઢીને કેવું શિક્ષણ આપવા માંગીએ છીએ? એક એવું શિક્ષણ જે ભાષાઓના બોજ હેઠળ દબાયેલું હોય, કે એક એવું શિક્ષણ જે તેને વિશ્વ સાથે જોડવામાં મદદરૂપ થાય? સુપ્રીમ કોર્ટનો આવનારો નિર્ણય કદાચ આ પ્રશ્નોના જવાબ આપશે.
