હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ‘ગાર્ડિયન ટેક્સ’નો વિવાદ: શું ભારતીય સામાન્ય માણસનું બજેટ ખોરવાશે?
વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં જ્યારે પણ તેલના ભાવની વાત આવે, ત્યારે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીનું નામ સૌથી ઉપર આવે છે. આ એક એવો સાંકડો જળમાર્ગ છે જે વિશ્વના તેલ પુરવઠાની કરોડરજ્જુ સમાન છે. તાજેતરમાં, અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના એક નિવેદને વિશ્વભરના ઓઈલ માર્કેટમાં ભૂકંપ લાવી દીધો છે. ટ્રમ્પનું પ્રસ્તાવિત ‘ગાર્ડિયન ફી’ અથવા તો ગણતરીના સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો ‘ટ્રમ્પ ટેક્સ’, જો લાગુ કરવામાં આવે તો ભારત જેવા દેશો માટે તેલની આયાત અત્યંત મોંઘી સાબિત થઈ શકે છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની: વિશ્વની ‘ઓઈલ લાઈફલાઈન’
સૌ પ્રથમ એ સમજવું જરૂરી છે કે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની આટલી મહત્વની કેમ છે? આ સામુદ્રધુની પર્સિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. વિશ્વનું લગભગ 20% થી 30% જેટલું ક્રૂડ ઓઈલ દરરોજ આ જ સાંકડા માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, યુએઈ, કુવૈત અને કતાર જેવા દેશો પોતાનું મોટાભાગનું તેલ આ માર્ગે જ નિકાસ કરે છે. ભારત પોતાની કુલ તેલ જરૂરિયાતોનો 80% થી વધુ હિસ્સો આયાત કરે છે, અને તેમાંથી એક મોટો હિસ્સો આ જ રૂટથી ભારતીય બંદરો સુધી પહોંચે છે.
ટ્રમ્પનો ‘ગાર્ડિયન ટેક્સ’ અને ઈરાનનો જૂનો ખેલ
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જાહેરાત કરી છે કે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા દરેક વિશાળ ટેન્કર (VLCC – Very Large Crude Carrier) પર અમેરિકા દ્વારા ‘સુરક્ષા ખર્ચ’ પેટે 20% ફી વસૂલવામાં આવશે. આ રકમ લગભગ 30 મિલિયન ડોલર (આશરે 258 કરોડ રૂપિયા) જેટલી થાય છે. બીજી તરફ, ઈરાન પણ લાંબા સમયથી આ રસ્તેથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી લગભગ 2 મિલિયન ડોલર (આશરે 17.2 કરોડ રૂપિયા) વસૂલતું આવ્યું છે.
જ્યારે કોઈ એક જહાજ પર બે અલગ-અલગ સત્તાઓ પોતાનો ‘ટોલ ટેક્સ’ લગાવે, ત્યારે તે ટેન્કરનું સંચાલન કરનાર કંપનીઓ તેનો આખો બોજ અંતિમ ગ્રાહક પર નાખે છે. આ આખી પ્રક્રિયામાં પરિવહન ખર્ચ એટલો વધી જાય છે કે તેલના બેરલની મૂળ કિંમત ગૌણ બની જાય છે.
ભારતીય પેટ્રોલ-ડીઝલ પર કેવું થશે અસરનું ગણિત?
જો આપણે ગણિતની દ્રષ્ટિએ સમજીએ, તો આ આંકડા ડરામણા છે. એક સુપર ટેન્કરમાં આશરે 20 લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ હોય છે.
ઈરાનનો ટેક્સ: જો આપણે માત્ર ઈરાનના ટોલને ગણીએ, તો તે પ્રતિ બેરલ આશરે 1 ડોલરનો વધારો કરે છે. જેનો ભારતીય રૂપિયામાં અંદાજિત 60 પૈસા પ્રતિ લિટર જેટલો પ્રભાવ પડે છે. આ વધારો ભારતીય તેલ કંપનીઓ સરળતાથી શોષી શકે છે.
ટ્રમ્પનો ટેક્સ: પરંતુ જો ટ્રમ્પનો 20% ટેક્સ લાગુ થાય, તો તે પ્રતિ બેરલ આશરે 15 ડોલરનો વધારો કરે છે. આ વધારો ભારતીય કરન્સીમાં ગણીએ તો પ્રતિ લિટર લગભગ 9.07 રૂપિયાનો વધારો સીધો જોવા મળી શકે છે.
આ કોઈ સામાન્ય વધારો નથી. પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં જો એકસાથે 9-10 રૂપિયાનો ઉછાળો આવે, તો તે દેશના મોંઘવારી દર (Inflation) પર સીધી અસર કરે છે.
માત્ર પેટ્રોલ-ડીઝલ જ નહીં, રસોડાનું બજેટ પણ બગડશે
ઘણા લોકોને એમ લાગે છે કે “મારી પાસે કાર નથી, તો મને શું વાંધો?” પરંતુ આ વિચાર ખોટો છે. ડીઝલનો ઉપયોગ દેશના પરિવહન ક્ષેત્રે (Trucking industry) સૌથી વધુ થાય છે. જ્યારે ડીઝલ મોંઘું થાય, ત્યારે ટ્રકનું ભાડું વધી જાય છે. શાકભાજી, દૂધ, અનાજ અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ જે દૂરના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાંથી શહેરોમાં આવે છે, તે બધી જ વસ્તુઓ મોંઘી થઈ જાય છે. પરિણામે, સામાન્ય માણસના રસોડાનું બજેટ સીધું જ પ્રભાવિત થાય છે.
શું ભારત આ સંકટમાંથી બચી શકશે?
ભારત સરકાર છેલ્લા થોડા સમયથી પોતાની તેલ આયાતની રણનીતિમાં ઘણા ફેરફારો કરી રહી છે.
રશિયાનું ઓઈલ: યુક્રેન-રશિયા યુદ્ધ બાદ ભારતે રશિયા પાસેથી સસ્તા ભાવે ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું છે, જેણે ભારતને મોટા સંકટમાંથી બચાવ્યું છે.
વિવિધતા (Diversification): ભારત હવે માત્ર ગલ્ફ દેશો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે આફ્રિકા અને અમેરિકાના અન્ય દેશોમાંથી પણ તેલ મંગાવી રહ્યું છે.
સ્ટ્રેટેજિક રિઝર્વ: ભારતે કટોકટીના સમય માટે દેશની અંદર મોટા પ્રમાણમાં તેલનો ભંડાર (Strategic Petroleum Reserve) સાચવી રાખ્યો છે, જે થોડા મહિનાઓ સુધી દેશની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે છે.
જોકે, આ બધા પગલાં હોવા છતાં, ગલ્ફના દેશોની અનિવાર્યતા ભારત માટે હંમેશા રહેશે જ. કારણ કે ત્યાંથી તેલ લાવવું ભૌગોલિક રીતે ભારત માટે સૌથી નજીક અને સસ્તું છે.
ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા
આ સમગ્ર વિવાદ માત્ર આર્થિક નથી, પણ રાજકીય પણ છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રીનું નિવેદન દર્શાવે છે કે તેઓ આ ફી સામે લડત આપશે. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ વધે, તો માત્ર ટોલ ટેક્સ જ નહીં, પરંતુ દરિયાઈ માર્ગે તેલની સપ્લાય ખોરવાઈ જવાની પણ શક્યતા છે. જો જહાજોને લાંબા રસ્તેથી (આફ્રિકાના કેપ ઓફ ગુડ હોપ થઈને) આવવું પડે, તો વીમો (Insurance) અને ઈંધણનો ખર્ચ એટલો વધી જશે કે તેલના ભાવમાં અસહ્ય વધારો થશે.
ટ્રમ્પનો નિર્ણય ભલે ‘અમેરિકી સુરક્ષા’ના નામે હોય, પરંતુ તેની કિંમત ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશોના નાગરિકોએ ચૂકવવી પડે તે ન્યાયી નથી. ભારતે હવે પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા માટે માત્ર આયાત પર નિર્ભર રહેવાને બદલે ગ્રીન એનર્જી, ઈલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ અને ઘરેલુ ઉત્પાદન પર વધુ ભાર મૂકવો પડશે.
આગામી સમયમાં આર્થિક મોરચે ભારત માટે આ એક મોટી પરીક્ષા સાબિત થઈ શકે છે. શું સરકાર ગ્રાહકોને આ વધારાથી બચાવવા માટે ટેક્સમાં કાપ મૂકશે, કે પછી આ વધારાનો બોજ જનતાએ પોતે જ ઉપાડવો પડશે? આ તો સમય જ કહેશે, પણ એક વાત ચોક્કસ છે કે હોર્મુઝના મોજાં પર આવનારી દરેક લહેર ભારતીય પેટ્રોલ પંપ સુધી પહોંચવાની ક્ષમતા રાખે છે.
