ભારતમાં કેમ વધી રહ્યું છે લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ પોલિસી સરન્ડર કરવાનું ચલણ?

લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ (જીવન વીમો) ને પરંપરાગત રીતે લાંબા ગાળાની આર્થિક સુરક્ષા અને પરિવારના ભવિષ્યને સુરક્ષિત રાખવાનું સૌથી મોટું અને ભરોસાપાત્ર સાધન માનવામાં આવે છે. પરંતુ, ભારતીય વીમા બજારમાંથી હાલમાં જે ચિત્ર સામે આવી રહ્યું છે તે ખૂબ જ ચિંતાજનક છે. દેશમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો પોતાની વીમા પોલિસી તેની પાકતી મુદત (મેચ્યોરિટી) પૂરી થાય તે પહેલાં જ અધવચ્ચેથી બંધ કરી રહ્યા છે.

ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના તાજેતરના ફાઇનાન્સિયલ સ્ટેબિલિટી રિપોર્ટ 2026 ના આંકડા દર્શાવે છે કે, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન વીમા કંપનીઓએ ગ્રાહકોને મેચ્યોરિટી પર જેટલી રકમ ચૂકવી છે, તેના કરતાં વધુ રકમ લોકોએ પોલિસી સરન્ડર (મુદત પહેલા બંધ કરવી) કરીને અથવા ઉપાડીને (Withdrawal) લીધી છે. આ ટ્રેન્ડ દર્શાવે છે કે લોકો હવે વીમાને લાંબા સમય સુધી ચલાવવામાં રસ ગુમાવી રહ્યા છે.

નિષ્ણાતોના મતે, આ પરિસ્થિતિ પાછળ ખોટી રીતે પોલિસી વેચવી (Mis-selling), ગ્રાહકોની બજાર પ્રત્યેની અવાસ્તવિક અપેક્ષાઓ અને બદલાતી આર્થિક સ્થિતિઓ મુખ્ય જવાબદાર પરિબળો છે.

RBI ના આંકડા શું કહે છે? મેચ્યોરિટી કરતાં સરન્ડરનું પ્રમાણ વધ્યું

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 (FY26) માં લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા કુલ ક્લેમ પેમેન્ટ અથવા ચૂકવણીમાં સૌથી મોટો હિસ્સો પોલિસી સરન્ડર અને ઉપાડનો રહ્યો હતો, જે 38.3% જેટલો ઊંચો નોંધાયો હતો. તેની સામે, જે પોલિસીઓ પોતાની પૂરી મુદત સુધી ચાલી અને મેચ્યોરિટી બેનિફિટ તરીકે ચૂકવાઈ, તેનો હિસ્સો માત્ર 36.9% જ હતો.

કેન્દ્રીય બેંકે આ બાબતે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં જણાવ્યું છે કે, બજારમાં સતત વધી રહેલો સરન્ડર રેટ એ વાતનો સ્પષ્ટ સંકેત હોઈ શકે છે કે કાં તો ગ્રાહકો પોતાની પોલિસીથી સંતુષ્ટ નથી, અથવા તેમને ખરીદી કરતી વખતે અધૂરી કે ખોટી માહિતી આપવામાં આવી હતી. આ સિવાય, એક મોટો વર્ગ એવો પણ હોઈ શકે છે જે પરંપરાગત વીમા પોલિસીમાંથી નાણાં પાછા ખેંચીને અન્ય આકર્ષક રોકાણ વિકલ્પો (જેમ કે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કે શેરબજાર) તરફ વળી રહ્યો છે.

ચિંતાજનક સ્થિતિ: દર બેમાંથી એક ગ્રાહક 5 વર્ષ પહેલાં પોલિસી છોડી દે છે

ઇન્શ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (IRDAI) ના આંકડા પણ આ ટ્રેન્ડને સમર્થન આપે છે અને ચિંતામાં વધારો કરે છે. આ નિયમનકાર સંસ્થાના ડેટા દર્શાવે છે કે ભારતમાં ખરીદાતી કુલ લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ પોલિસીઓમાંથી માત્ર અડધી (આશરે 50%) પોલિસીઓ જ પોતાના 5 વર્ષ પૂરા કરી શકે છે. આનો અર્થ એ થયો કે દેશમાં દર બેમાંથી એક પોલિસીધારક પોતાની પોલિસીની પાંચમી વર્ષગાંઠ આવે તે પહેલાં જ પ્રીમિયમ ભરવાનું બંધ કરી દે છે અથવા પોલિસી સત્તાવાર રીતે સરન્ડર કરી દે છે.

જો આપણે ખાનગી ક્ષેત્રની અગ્રણી વીમા કંપનીઓના 61મા મહિનાના પર્સિસ્ટન્સી રેશિયો (પ્રોડક્ટ ખરીદ્યા પછી 5 વર્ષ સુધી ગ્રાહક કેટલો ટકી રહ્યો તેનો આંકડો) પર નજર કરીએ, તો નાણાકીય વર્ષ 2024-25 (FY25) ના આંકડા નીચે મુજબ છે:

આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે દેશની ટોચની ખાનગી કંપનીઓ પણ માંડ 55% થી 58% ગ્રાહકોને જ 5 વર્ષ સુધી જાળવી રાખવામાં સફળ રહી છે, બાકીના ગ્રાહકો અધવચ્ચે જ સાથ છોડી દે છે.

આખરે લોકો શા માટે અધવચ્ચે જ પોલિસી બંધ કરી દે છે?

નાણાકીય નિષ્ણાતોના મતે ગ્રાહકો દ્વારા પોલિસી અધવચ્ચે છોડી દેવા પાછળ એક નહીં પણ અનેક મનોવૈજ્ઞાનિક અને આર્થિક કારણો જવાબદાર છે:

૧. રોકાણ અને સુરક્ષા વચ્ચેની મૂંઝવણ (Mis-selling)

ઇન્શ્યોરન્સ સમાધાન (Insurance Samadhan) ના સીઓઓ (COO) શિલ્પા અરોડાના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતમાં લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ વેચવાની પદ્ધતિમાં જ એક મોટી ખામી છે. લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ મૂળભૂત રીતે અનિશ્ચિતતા સામે આર્થિક રક્ષણ (Protection) મેળવવાનું સાધન છે, પરંતુ એજન્ટો કે બેંકો દ્વારા તેને ઘણીવાર એક શુદ્ધ રોકાણ ઉત્પાદન (Investment Product) તરીકે વેચી દેવામાં આવે છે. ગ્રાહકોને એવું સમજાવવામાં આવે છે કે 3-4 વર્ષમાં તેમને મોટું વળતર મળશે. પરંતુ જ્યારે થોડા વર્ષો પછી ગ્રાહકને ખબર પડે છે કે આમાં વળતર (Return) ખૂબ જ ઓછું છે, ત્યારે તેઓ નિરાશ થઈને પોલિસી સરન્ડર કરી દે છે.

૨. ગ્રાહકોની અવાસ્તવિક અપેક્ષાઓ

ઘણા ગ્રાહકો ટૂંકા ગાળામાં પોતાના પૈસા ડબલ કરવાની અપેક્ષા સાથે વીમો લે છે. લાંબા ગાળાના લોક-ઇન પિરિયડ અને વીમાના બોનસ સ્ટ્રક્ચરને સમજ્યા વિના કરાતું રોકાણ આખરે પોલિસી બંધ થવામાં પરિણમે છે.

વીમા કંપનીઓનો પક્ષ: બદલાતી આર્થિક જરૂરિયાતો

બીજી તરફ, વીમા કંપનીઓનું માનવું છે કે દર વખતે માત્ર ખોટી રીતે પોલિસી વેચવી (Mis-selling) જ જવાબદાર હોતી નથી. ગ્રાહકોના અંગત જીવનની બદલાતી પરિસ્થિતિઓ પણ આ માટે મોટી ભૂમિકા ભજવે છે.

કોટક લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સના ચીફ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન ઓફિસર પીયૂષ ત્રિવેદીના જણાવ્યા મુજબ, સમય જતાં લોકોની આર્થિક પ્રાથમિકતાઓ બદલાઈ જતી હોય છે. અણધારી મેડિકલ ઇમરજન્સી આવી પડવી, અચાનક નોકરી છૂટી જવી, બાળકોના ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મોટી રકમની જરૂરિયાત ઊભી થવી અથવા કોઈ ગંભીર નાણાકીય તંગીના સમયે લોકો પોતાની વીમા પોલિસી બંધ કરીને તાત્કાલિક રોકડ મેળવવાનો રસ્તો પસંદ કરે છે.

આ જ બાબતને આગળ વધારતાં ઇન્ડિયાફર્સ્ટ લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સના સીઓઓ (COO) અત્રી ચક્રવર્તી કહે છે કે, મનુષ્યના જીવનના જુદા જુદા તબક્કામાં તેની નાણાકીય જવાબદારીઓ બદલાય છે. રિટાયરમેન્ટ નજીક આવવું, જૂનું મોટું કરજ ચૂકવવું અથવા કૌટુંબિક જવાબદારીઓમાં મોટો ફેરફાર થવો જેવા કારણોસર પણ લોકો પોલિસી ચાલુ રાખવાને બદલે તેને સરન્ડર કરવાનું વધુ યોગ્ય માને છે.

પોલિસી સરન્ડર થવાથી કંપનીઓને પણ થાય છે મોટું નુકસાન

સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે ગ્રાહક પોલિસી બંધ કરે એટલે નુકસાન માત્ર ગ્રાહકને જ થાય છે, કારણ કે તેને જમા કરાવેલા નાણાં પૂરા પાછા મળતા નથી. પરંતુ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આનાથી વીમા કંપનીઓને પણ મોટો ફટકો પડે છે.

નવા નિયમો અને સ્પર્ધાત્મક બજારના કારણે કંપનીઓએ પોલિસી વેચવા માટે એજન્ટો અને બેંકોને (Bancassurance) શરૂઆતના વર્ષોમાં મોટું કમિશન ચૂકવવું પડે છે. કંપની ગ્રાહક પાસેથી લાંબા ગાળાના પ્રીમિયમની અપેક્ષાએ આ ખર્ચ કરે છે. જો ગ્રાહક માત્ર બે-ત્રણ વર્ષમાં જ પોલિસી છોડી દે છે, તો કંપનીઓએ નવા નિયમો મુજબ ગ્રાહકને વ્યાજબી ‘સરન્ડર વેલ્યુ’ પણ ચૂકવવી પડે છે. આનાથી કંપનીઓનો વહીવટી અને ઓપરેશનલ ખર્ચ ખૂબ વધી જાય છે અને તેમનો નફો ઘટે છે.

ગ્રાહકો માટે શીખ: વીમો લેતા પહેલા શું ધ્યાન રાખવું?

આ પરિસ્થિતિમાંથી બચવા માટે ગ્રાહકોએ હંમેશા વીમા અને રોકાણને અલગ રાખવા જોઈએ. જો તમારો હેતુ માત્ર રોકાણ અને ઊંચું વળતર મેળવવાનો હોય, તો મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, પીપીએફ કે અન્ય સાધનો પસંદ કરવા જોઈએ. લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ માત્ર ત્યારે જ લેવો જોઈએ જ્યારે તમે લાંબા ગાળા (૧૫ થી ૨૦ વર્ષ) માટે નિયમિત પ્રીમિયમ ભરી શકવા સક્ષમ હોવ અને તમારો મુખ્ય હેતુ તમારા પરિવારને આર્થિક સુરક્ષા આપવાનો હોય. અધવચ્ચે પોલિસી બંધ કરવાથી હંમેશા આર્થિક નુકસાન જ થાય છે.