ઈરાનની તૈયારી સામે અમેરિકાનું ‘ઓપરેશન હોર્મુઝ’ કેટલું સફળ થશે?
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz)—આ માત્ર એક દરિયાઈ માર્ગ નથી, પરંતુ વિશ્વની ઊર્જા ધમનીઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. દુનિયાના કુલ તેલ વેપારનો એક મોટો હિસ્સો આ સાંકડા માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. જ્યારે પણ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ વધે છે, ત્યારે હોર્મુઝનો પ્રશ્ન સૌથી પહેલા સામે આવે છે. શું અમેરિકા ઈરાન પાસેથી આ મહત્વપૂર્ણ માર્ગનું નિયંત્રણ છીનવી શકે છે? આ પ્રશ્ન જેટલો સરળ લાગે છે, તેનો જવાબ એટલો જ જટિલ અને ખતરનાક છે.
હવાઈ હુમલા પૂરતા નથી: એક મોટી સૈન્ય પડકાર
અવારનવાર એવું માનવામાં આવે છે કે દુનિયાની સૌથી શક્તિશાળી સેના હોવાને કારણે અમેરિકા માત્ર મિસાઇલ હુમલા કે એર સ્ટ્રાઈકથી કોઈપણ વિસ્તાર પર પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત કરી શકે છે. પરંતુ હોર્મુઝના કિસ્સામાં રક્ષા નિષ્ણાતો આ વાત સાથે સહમત નથી. નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે માત્ર હવાઈ કાર્યવાહીથી જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર સુનિશ્ચિત કરી શકાતી નથી. જો અમેરિકાએ ખરેખર આ માર્ગને ઈરાનના પ્રભાવમાંથી ‘મુક્ત’ કરવો હોય, તો તેને માત્ર હુમલાની નહીં, પરંતુ એક કાયમી અને મજબૂત સૈન્ય હાજરીની જરૂર પડશે.
૧૭,૦૦૦થી વધુ સૈનિકોની તૈનાતી અને તેનું ગણિત
વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલના એક વિસ્તૃત અહેવાલ મુજબ, પેન્ટાગોનના વ્યૂહરચનાકારોએ આ વિસ્તારમાં ૧૦,૦૦૦ વધારાના જમીની સૈનિકો મોકલવાની યોજના પર વિચાર કર્યો હતો. જો તેમાં અગાઉથી તૈનાત ૫,૦૦૦ મરીન અને ૮૨મી એરબોર્ન ડિવિઝનના ૨,૦૦૦ પેરાટ્રૂપર્સને જોડવામાં આવે, તો આ સંખ્યા ૧૭,૦૦૦થી ઉપર પહોંચી જાય છે.
પરંતુ શું આ પૂરતું છે? રક્ષા વિશ્લેષકોનો જવાબ છે—’કદાચ નહીં’. જો અમેરિકા માત્ર ઓઈલ ટેન્કરોને એસ્કોર્ટ (સુરક્ષા કવચ) આપવાનું અભિયાન ચલાવે, તો પણ ગણિત ખૂબ અઘરું છે. એક ઓઈલ ટેન્કરની સુરક્ષા માટે ઓછામાં ઓછા બે અત્યાધુનિક યુદ્ધજહાજોની જરૂર પડશે. જો ૫ થી ૧૦ ટેન્કરોનો કાફલો પસાર થાય, તો તેની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે લગભગ ૧૨ યુદ્ધજહાજોની સતત તૈનાતી જરૂરી બની જાય છે. આ એક ભારે-ભરખમ અને ખર્ચાળ પ્રક્રિયા છે, જેને લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખવી અમેરિકા માટે પણ એક મોટો પડકાર છે.
જમીની અભિયાન: ‘અગ્નિપરીક્ષા’નું બીજું નામ
જો અમેરિકા માત્ર એસ્કોર્ટ સુધી સીમિત ન રહેતા ઈરાનના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો અથવા હોર્મુઝની આસપાસના વિસ્તારો પર સીધું નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરે, તો તે ‘જમીની અભિયાન’નો રસ્તો હશે. નિષ્ણાતોના મતે, આ વિકલ્પ અત્યાર સુધીનો સૌથી ખતરનાક અને મોંઘો વિકલ્પ માનવામાં આવે છે.
ઈરાને દાયકાઓ સુધી પોતાની રક્ષા તૈયારીઓને આ દિવસ માટે તૈયાર કરી છે. ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) પાસે લગભગ ૧.૯ લાખ પ્રશિક્ષિત સૈનિકો છે, જેઓ પોતાના ભૌગોલિક વિસ્તારની બારીકાઈઓને સારી રીતે સમજે છે. ભૂતપૂર્વ અમેરિકી રક્ષા અધિકારી ડેવિડ ડેસ રોશેસની ચેતવણી નોંધપાત્ર છે: તેમનું માનવું છે કે ઈરાનના ઊબડ-ખાબડ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં અમેરિકી સૈનિકો માટે જમીની કાર્યવાહી કરવી ‘આત્મઘાતી’ સાબિત થઈ શકે છે. ત્યાં અમેરિકી સૈનિકો ચારે બાજુથી થતા હુમલાઓ માટે અત્યંત સંવેદનશીલ બની જશે અને તેમને ‘ગેરિલા વોરફેર’ (છાપામાર યુદ્ધ) જેવી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવો પડશે.
મોંઘી, લાંબી અને જોખમી રમત
કુલ મળીને, હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પર નિયંત્રણ મેળવવું એ અમેરિકા માટે માત્ર એક સૈન્ય કવાયત નહીં, પરંતુ એક અનંત યુદ્ધની શરૂઆત જેવું હોઈ શકે છે. આ માત્ર હજારો સૈનિકોના જીવ જોખમમાં મૂકવાનું પગલું નથી, પરંતુ તેનાથી વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પણ ભયાનક અસર પડી શકે છે.
તેલના ભાવમાં તોતિંગ વધારો થશે અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ શકે છે. આ જ કારણ છે કે તમામ દાવાઓ અને સૈન્ય તૈયારીઓ છતાં, અમેરિકા પણ સારી રીતે જાણે છે કે હોર્મુઝ પર સીધો સૈન્ય કબજો કરવો એ ખૂબ જ જોખમી જુગાર છે, જેનું પરિણામ ક્યારેય સકારાત્મક ન હોઈ શકે. અંતે, કૂટનીતિ જ એ માર્ગ છે જે આ તણાવને શાંત કરી શકે છે, કારણ કે યુદ્ધના મેદાનમાં હોર્મુઝને જીતવું કોઈના માટે પણ ‘સરળ’ નથી.
