સાઉદીમાં મુખ્ય મથક, પાકિસ્તાન પાસે શરૂઆતની કમાન: ‘ઇસ્લામિક NATO’ તરીકે ચર્ચાતા નવા સૈન્ય ગઠબંધનથી શું બદલાશે?
મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિમાં ફરી એક મોટો વ્યૂહાત્મક ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કિયે વચ્ચે થયેલા મક્કા સંયુક્ત રક્ષા કરાર બાદ હવે આ ત્રણ દેશો માત્ર રાજદ્વારી સ્તરે નજીક આવી રહ્યા છે એવું નથી, પરંતુ તેમની વચ્ચેના સૈન્ય સહકારને સંસ્થાગત સ્વરૂપ આપવાની દિશામાં પણ આગળ વધવાની તૈયારી છે.
આ ગઠબંધનની સૌથી ચર્ચાસ્પદ બાબત તેનું સંભવિત સ્થાયી સચિવાલય છે. આ સચિવાલય સાઉદી અરેબિયામાં સ્થાપિત કરવાની યોજના છે, જ્યારે શરૂઆતના ત્રણ વર્ષ માટે તેના મહાસચિવનું નેતૃત્વ પાકિસ્તાનને મળવાનું છે. એટલે સરળ ભાષામાં કહીએ તો—દફ્તર સાઉદીમાં હશે, પરંતુ શરૂઆતના તબક્કામાં તેની વહીવટી કમાન પાકિસ્તાનના પ્રતિનિધિ પાસે રહેશે.
આ વ્યવસ્થાને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં તેને ‘ઇસ્લામિક NATO’ તરીકે પણ ચર્ચવામાં આવી રહ્યું છે. જોકે આ નામ આકર્ષક જરૂર છે, પરંતુ બંને સંગઠનોને સંપૂર્ણપણે સમાન ગણવું હાલ યોગ્ય નહીં ગણાય.
મક્કા કરારની સૌથી મહત્વની જોગવાઈ શું છે?
મક્કામાં થયેલા સંયુક્ત રક્ષા કરારનું કેન્દ્રબિંદુ સામૂહિક સુરક્ષાનો સિદ્ધાંત છે. તેનો મૂળ વિચાર એવો છે કે જો ત્રણમાંથી કોઈ એક દેશ પર સૈન્ય હુમલો થાય, તો તેને માત્ર તે એક દેશ વિરુદ્ધની કાર્યવાહી તરીકે નહીં પરંતુ સમગ્ર ગઠબંધન વિરુદ્ધના હુમલા તરીકે જોવામાં આવી શકે.
આ પ્રકારની વિચારસરણી NATOના સામૂહિક રક્ષણના સિદ્ધાંત સાથે મળતી આવે છે. NATOમાં કોઈ એક સભ્ય દેશ પર સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને સમગ્ર ગઠબંધન સામેનો હુમલો માનવામાં આવે છે. મક્કા કરારમાં પણ ત્રણેય દેશો વચ્ચે આવી સામૂહિક સુરક્ષાની ભાવના જોવા મળે છે.
પરંતુ અહીં એક મહત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. NATO પાસે અનેક દાયકાઓથી વિકસિત સંયુક્ત સૈન્ય માળખું, કમાન્ડ સિસ્ટમ, નિયમિત અભ્યાસ, ગુપ્તચર સહકાર, સંયુક્ત આયોજન અને વ્યાપક ઓપરેશનલ ક્ષમતાઓ છે. સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કિયેનું આ નવું માળખું હજુ તે સ્તરે પહોંચ્યું નથી.
તેથી તેને હાલ ‘NATO જેવું ગઠબંધન’ કહેવું વધુ યોગ્ય છે, જ્યારે ‘ઇસ્લામિક NATO’ મુખ્યત્વે તેની સંભવિત ભૂમિકાને સમજાવવા માટે વપરાતું રાજકીય વર્ણન છે.
સાઉદી અરેબિયામાં બનનારા સચિવાલયની ભૂમિકા શું હશે?
કોઈપણ સૈન્ય ગઠબંધનને લાંબા સમય સુધી અસરકારક રીતે ચલાવવા માટે માત્ર કરાર પૂરતો નથી. તેની પાછળ સતત સંકલન કરતું એક સંસ્થાગત માળખું જરૂરી હોય છે.
સાઉદી અરેબિયામાં પ્રસ્તાવિત સચિવાલય આ જ કામ કરી શકે છે. ત્રણેય દેશોના સંરક્ષણ મંત્રાલયો વચ્ચે સંપર્ક અને સંકલન જાળવવું તેની મહત્વની જવાબદારી બની શકે છે. આ ઉપરાંત સંયુક્ત સૈન્ય કવાયત, તાલીમ, સુરક્ષા આયોજન અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સહકાર માટે પણ આ કેન્દ્ર મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
આ સચિવાલયને એક પ્રકારના ‘કોર્ડિનેશન હબ’ તરીકે જોવામાં આવી શકે છે. અહીં ત્રણેય દેશોના અધિકારીઓ નિયમિત રીતે માહિતીની આપ-લે કરી શકે છે અને સંયુક્ત સુરક્ષા પડકારો અંગે ચર્ચા કરી શકે છે.
આ ઉપરાંત સંરક્ષણ ટેક્નોલોજી, હથિયાર ઉત્પાદન અને સૈન્ય સાધનોના વિકાસમાં સહકાર પણ ભવિષ્યમાં આ માળખાનો મહત્વનો ભાગ બની શકે છે.
પાકિસ્તાન પાસે ત્રણ વર્ષ માટે કમાન હોવાનો અર્થ શું?
આ સમગ્ર વ્યવસ્થામાં સૌથી વધુ ચર્ચા પાકિસ્તાનની ભૂમિકા અંગે થઈ રહી છે. શરૂઆતના ત્રણ વર્ષ માટે સચિવાલયના મહાસચિવનું પદ પાકિસ્તાનના પ્રતિનિધિને મળવાનું છે.
પરંતુ તેનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે સાઉદી અરેબિયા અથવા તુર્કિયેની સેનાઓ પાકિસ્તાનના સૈન્ય વડાના આદેશથી કામ કરશે.
આ તફાવત ખૂબ મહત્વનો છે. સચિવાલયનું નેતૃત્વ અને સૈન્ય ઓપરેશનની કમાન—બંને અલગ બાબતો છે. વાસ્તવિક સૈન્ય કાર્યવાહી માટે દરેક દેશની પોતાની રાજકીય અને સૈન્ય કમાન્ડ વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે.
જો ભવિષ્યમાં કોઈ ગંભીર સુરક્ષા સંકટ ઊભું થાય, તો ત્રણેય દેશોએ પોતાની સરકારો અને સંબંધિત સંસ્થાઓ મારફતે નિર્ણય લેવાનો રહેશે. એટલે પાકિસ્તાનની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેને સમગ્ર ગઠબંધનની ‘સુપ્રીમ મિલિટરી કમાન્ડ’ તરીકે જોવી યોગ્ય નહીં બને.
31 ઓગસ્ટની બેઠકથી શું સંકેત મળ્યો?
ત્રણેય દેશો વચ્ચેની પ્રથમ વ્યૂહાત્મક બેઠકમાં સંરક્ષણ સહકારને વધુ મજબૂત બનાવવાના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ હોવાનું સામે આવ્યું છે. તેમાં સૈન્ય ક્ષમતાઓ વધારવી, ત્રણેય દેશોની સેનાઓ વચ્ચે ઇન્ટરઓપરેબિલિટી સુધારવી તથા સંરક્ષણ ટેક્નોલોજી અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રે સહકાર જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે.
‘ઇન્ટરઓપરેબિલિટી’નો સરળ અર્થ એ છે કે અલગ-અલગ દેશોની સેનાઓ સંકટની સ્થિતિમાં એકબીજા સાથે વધુ અસરકારક રીતે કામ કરી શકે. તેના માટે સંચાર પ્રણાલી, તાલીમ, કમાન્ડ પ્રોટોકોલ અને સૈન્ય સાધનો વચ્ચે સુસંગતતા જરૂરી બને છે.
જો આ ક્ષેત્રમાં વાસ્તવિક પ્રગતિ થાય, તો આ ગઠબંધન માત્ર રાજકીય જાહેરાત સુધી સીમિત નહીં રહે અને ધીમે ધીમે વધુ વ્યવસ્થિત સુરક્ષા માળખું બની શકે છે.
શું ભવિષ્યમાં અન્ય મુસ્લિમ દેશો પણ જોડાઈ શકે?
આ ગઠબંધનની સૌથી રસપ્રદ સંભાવનાઓમાંથી એક એ છે કે ભવિષ્યમાં તેનો વિસ્તાર થઈ શકે છે કે નહીં.
તુર્કિયે તરફથી પણ એવો સંકેત મળ્યો છે કે આ પ્રકારનું સુરક્ષા માળખું આગળ જઈને અન્ય મુસ્લિમ દેશો માટે ખુલ્લું થઈ શકે છે. જો આવું થાય, તો આ ગઠબંધનનું ભૌગોલિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ ઘણું વધી શકે છે.
પરંતુ નવા દેશોને જોડવા માટે માત્ર ધાર્મિક અથવા રાજકીય સમાનતા પૂરતી નહીં હોય. દરેક દેશના પોતાના રાષ્ટ્રીય હિત, વિદેશ નીતિ, સૈન્ય ક્ષમતા અને પ્રાદેશિક સંબંધો અલગ હોય છે. તેથી વિસ્તરણની પ્રક્રિયા સરળ રહેશે એવું માનવું વહેલું છે.
શું આ ગઠબંધનનો મુખ્ય નિશાન ઈરાન છે?
આ પ્રશ્ન પણ સ્વાભાવિક રીતે ઊભો થાય છે. મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા અને અન્ય પ્રાદેશિક શક્તિઓ વચ્ચે લાંબા સમયથી વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા ચાલી રહી છે. બીજી તરફ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના તણાવને કારણે ખાડી વિસ્તારની સુરક્ષા પણ વારંવાર ચર્ચામાં રહે છે.
આવા વાતાવરણમાં સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કિયે વચ્ચે વધતો સૈન્ય સહકાર સ્વાભાવિક રીતે પ્રાદેશિક શક્તિ સંતુલન પર અસર કરી શકે છે.
પરંતુ એક મહત્વની બાબત એ છે કે મક્કા કરારમાં કોઈ ચોક્કસ દેશને સત્તાવાર રીતે દુશ્મન જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. તેથી આ ગઠબંધનને સીધું જ ‘ઈરાન વિરોધી સૈન્ય સંગઠન’ ગણવું હાલ યોગ્ય નહીં ગણાય.
વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં તેની નીતિ કેવી રહેશે તે ત્યારે જ સ્પષ્ટ થશે જ્યારે કોઈ મોટું પ્રાદેશિક સુરક્ષા સંકટ ઊભું થશે.
અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો માટે તેનો શું અર્થ?
સાઉદી અરેબિયા લાંબા સમયથી અમેરિકા સાથેના સુરક્ષા સંબંધો માટે મહત્વપૂર્ણ દેશ રહ્યો છે. તુર્કિયે NATOનો સભ્ય છે, જ્યારે પાકિસ્તાનનો પણ વિવિધ દેશો સાથે લાંબો સૈન્ય અને સુરક્ષા સહકાર રહ્યો છે.
આ ત્રણેય દેશોનું એક નવા પ્રકારના સંયુક્ત સુરક્ષા માળખામાં આવવું પશ્ચિમ એશિયામાં શક્તિના સંતુલન અંગે નવા પ્રશ્નો ઊભા કરી શકે છે.
ખાસ કરીને જો ભવિષ્યમાં આ ગઠબંધન સંરક્ષણ ઉત્પાદન, ગુપ્તચર સહકાર અને સંયુક્ત સૈન્ય ક્ષમતાઓ વિકસાવે, તો તેની વ્યૂહાત્મક અસર માત્ર ત્રણ દેશો સુધી મર્યાદિત નહીં રહે.
ભારત માટે સૌથી મહત્વનો મુદ્દો શું છે?
ભારત માટે આ ગઠબંધનમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચનારી બાબત પાકિસ્તાનની ભૂમિકા છે. પાકિસ્તાન શરૂઆતના ત્રણ વર્ષ સચિવાલયના નેતૃત્વમાં રહેશે. બીજી તરફ તુર્કિયે અને પાકિસ્તાન વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વ્યૂહાત્મક સંબંધો પણ વધુ નજીક આવ્યા છે.
સાઉદી અરેબિયા પણ ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર છે. ભારતના સાઉદી અરેબિયા સાથે ઊર્જા, વેપાર, રોકાણ અને ભારતીય સમુદાય સાથે જોડાયેલા મજબૂત સંબંધો છે.
આથી ભારત માટે પડકાર એ રહેશે કે પાકિસ્તાનની આ નવી ભૂમિકા ભારત-સાઉદી સંબંધોને કેવી રીતે અસર કરે છે અને શું આ ગઠબંધન ભવિષ્યમાં પશ્ચિમ એશિયાની બહારના સુરક્ષા મુદ્દાઓ પર પણ અસર પાડે છે.
જો આ માળખું માત્ર મધ્ય પૂર્વની સામૂહિક સુરક્ષા સુધી મર્યાદિત રહે, તો ભારત માટે તેની અસર અલગ પ્રકારની હશે. પરંતુ જો ભવિષ્યમાં તેમાં દક્ષિણ એશિયા સાથે જોડાયેલા વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓનો સમાવેશ થવા લાગે, તો ભારતે પોતાની નીતિ વધુ સાવધાનીપૂર્વક ઘડવી પડશે.
આગળની સૌથી મોટી કસોટી કઈ હશે?
હાલમાં આ ગઠબંધન માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન તેની જાહેરાત નહીં પરંતુ તેની અમલક્ષમતા છે.
શું ત્રણેય દેશો નિયમિત સંયુક્ત સૈન્ય અભ્યાસ કરશે? શું તેમની સેનાઓ વચ્ચે વાસ્તવિક સંકલન વિકસશે? શું સંકટ સમયે તેઓ ઝડપથી એકસાથે નિર્ણય લઈ શકશે? શું સંરક્ષણ ટેક્નોલોજી અને હથિયાર ઉત્પાદન ક્ષેત્રે લાંબા ગાળાનો સહકાર થશે?
આ પ્રશ્નોના જવાબ આગામી વર્ષોમાં મળશે.
મક્કા કરારને તેથી માત્ર એક વધુ રાજકીય કરાર તરીકે જોવો કદાચ યોગ્ય નહીં બને. સાઉદી અરેબિયામાં સ્થાયી સચિવાલયની રચના અને પાકિસ્તાનને શરૂઆતના ત્રણ વર્ષ માટે નેતૃત્વ આપવાની વ્યવસ્થા આ સહકારને સંસ્થાગત આધાર આપી શકે છે.
પરંતુ તેને NATOની સમકક્ષ શક્તિ બનવા માટે લાંબો રસ્તો કાપવો પડશે. હાલમાં આ એક ઊભરતું પ્રાદેશિક સુરક્ષા માળખું છે, જેની વાસ્તવિક શક્તિ તેની આગામી કાર્યવાહી, સંયુક્ત સૈન્ય ક્ષમતાઓ અને સંકટ સમયે લેવાયેલા નિર્ણયો પરથી નક્કી થશે.
એક વાત ચોક્કસ છે—સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કિયેની વધતી સૈન્ય નજીકતા પશ્ચિમ એશિયાના વ્યૂહાત્મક સમીકરણમાં એક નવો અધ્યાય ખોલી રહી છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે આ ગઠબંધન માત્ર ત્રણ દેશો વચ્ચેના સહકાર સુધી સીમિત રહે છે કે પછી ધીમે ધીમે મોટા ઇસ્લામિક સુરક્ષા મંચનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
