વૈશ્વિક યુદ્ધ અને આર્થિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે ભારતની 7.8% GDP ગ્રોથ: આ સફળતા પાછળના કારણો શું છે?
વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા હાલમાં અનેક પડકારોમાંથી પસાર થઈ રહી છે. એક તરફ વિવિધ દેશોમાં યુદ્ધની પરિસ્થિતિ છે, તો બીજી તરફ સપ્લાય ચેઇનમાં અસ્થિરતા, મોંઘવારી, વેપારને લઈને તણાવ અને આર્થિક અનિશ્ચિતતા જેવા મુદ્દાઓ વૈશ્વિક બજારોને અસર કરી રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતની અર્થવ્યવસ્થાએ નોંધપાત્ર ગતિ જાળવી રાખવી એ ચોક્કસપણે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
નાણાકીય વર્ષ 2026-27ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ભારતે 7.8 ટકાની GDP વૃદ્ધિ નોંધાવી હોવાનો દાવો સામે આવ્યો છે. આ આંકડાને સરકાર તરફથી ભારતીય અર્થતંત્રની મજબૂતી અને દેશના લોકોની મહેનતના સંકેત તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ખાસ વાત એ છે કે આ વૃદ્ધિ માત્ર એક જ ક્ષેત્રના સારા પ્રદર્શનને કારણે નહીં, પરંતુ અર્થતંત્રના વિવિધ ભાગોમાં જોવા મળતી પ્રવૃત્તિ સાથે જોડાયેલી છે.
વૈશ્વિક સંકટ વચ્ચે ભારતની અલગ તસવીર
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાએ સતત ઝટકા અનુભવ્યા છે. કોરોના મહામારી પછી ઉત્પાદન અને વેપાર વ્યવસ્થાને મોટો ફટકો પડ્યો હતો. ત્યારબાદ ઊર્જાના ભાવમાં ઉતાર-ચઢાવ, ભૂરાજકીય તણાવ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં વધતી અનિશ્ચિતતાએ અનેક દેશોની અર્થવ્યવસ્થાને પડકાર આપ્યો છે.
આવા માહોલમાં ભારત માટે પણ રસ્તો સરળ રહ્યો નથી. ભારત કાચા માલ, ઊર્જા અને વૈશ્વિક વેપાર સાથે ઊંડે જોડાયેલું અર્થતંત્ર હોવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિની અસર અહીં પણ થાય છે. તેમ છતાં સ્થાનિક માંગ, સરકારી ખર્ચ, ઉત્પાદન ક્ષેત્ર અને સેવાઓના વિકાસે અર્થતંત્રને ટેકો આપ્યો હોવાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
ભારતની સૌથી મોટી શક્તિ તેની વિશાળ સ્થાનિક બજાર છે. કરોડો લોકોની ખરીદશક્તિ અને સતત વધતી ગ્રાહક માંગ દેશના આર્થિક વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ આધાર બની શકે છે. વૈશ્વિક માંગમાં ઘટાડો થાય ત્યારે પણ સ્થાનિક બજાર અર્થતંત્રને ચોક્કસ હદ સુધી સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે.
7.8 ટકાની વૃદ્ધિનો અર્થ શું થાય છે?
GDP એટલે દેશની અંદર ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન ઉત્પાદિત થતી વસ્તુઓ અને સેવાઓનું કુલ આર્થિક મૂલ્ય. જ્યારે GDPમાં વૃદ્ધિ થાય છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે તેનો અર્થ એ થાય છે કે અર્થતંત્રમાં ઉત્પાદન, સેવાઓ અને આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં વધારો થયો છે.
7.8 ટકાની વૃદ્ધિનો આંકડો એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કે તે માત્ર સરકારી નીતિઓનું પરિણામ નથી. તેમાં નાના વેપારીઓથી લઈને મોટા ઉદ્યોગો, ખેડૂતો, સેવા ક્ષેત્રના કર્મચારીઓ, સ્ટાર્ટઅપ્સ, કામદારો અને ગ્રાહકો સુધી અનેક લોકોની આર્થિક પ્રવૃત્તિનો ફાળો હોય છે.
આથી નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ દ્વારા આ વૃદ્ધિને સામાન્ય ભારતીયોની મહેનત સાથે જોડવામાં આવી છે. અર્થતંત્રનો વિકાસ ત્યારે જ લાંબા ગાળે ટકી શકે જ્યારે તેના ફાયદા ઉત્પાદન અને રોજગારની તકો સુધી પણ પહોંચે.
મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રે આશાનું કિરણ
ભારત છેલ્લા કેટલાક સમયથી મેન્યુફેક્ચરિંગને આર્થિક વિકાસનું મહત્વનું એન્જિન બનાવવા પર ભાર આપી રહ્યું છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રમાં 9.2 ટકાની વૃદ્ધિ નોંધાવાનો દાવો આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ભારત જો વૈશ્વિક ઉત્પાદન કેન્દ્ર તરીકે પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવા માંગે છે, તો મેન્યુફેક્ચરિંગમાં સતત રોકાણ જરૂરી છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઓટોમોબાઇલ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ટેક્સટાઇલ, મશીનરી અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવાથી આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય છે.
સાથે સાથે ઉત્પાદન વધે તો સપ્લાય ચેઇન સાથે જોડાયેલા નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોને પણ કામ મળી શકે છે. રોજગારીની તકો ઊભી થવાની સંભાવના વધે છે અને નિકાસમાં પણ વધારો થઈ શકે છે.
‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને ‘વોકલ ફોર લોકલ’ પર ભાર
ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સ્થાનિક ઉત્પાદન અને સ્થાનિક વપરાશને પ્રોત્સાહન આપવાનો વિચાર કેન્દ્રમાં રહ્યો છે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને ‘વોકલ ફોર લોકલ’ જેવી પહેલોનો ઉદ્દેશ માત્ર ભારતીય વસ્તુઓ ખરીદવાનો નથી, પરંતુ દેશની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવાનો પણ છે.
જ્યારે ગ્રાહક સ્થાનિક ઉત્પાદન ખરીદે છે, ત્યારે તેની પાછળ એક લાંબી આર્થિક સાંકળ કામ કરતી હોય છે. કાચો માલ પૂરો પાડનાર, ફેક્ટરીમાં કામ કરનાર, પેકેજિંગ કરનાર, ટ્રાન્સપોર્ટર, વેપારી અને અન્ય અનેક લોકો આ પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
આથી સ્થાનિક ઉત્પાદન અને વપરાશ વધે તો તેનો પ્રભાવ અર્થતંત્રના અનેક સ્તરો પર પડી શકે છે.
વિદેશી ખર્ચ કરતાં દેશની અંદર રોકાણ પર ધ્યાન
આર્થિક આત્મનિર્ભરતાની ચર્ચા દરમિયાન નાગરિકોને અનાવશ્યક વિદેશી ખર્ચ ટાળવાની અપીલ પણ કરવામાં આવી છે. ખાસ કરીને વિદેશ પ્રવાસ અને વિદેશમાં ડેસ્ટિનેશન વેડિંગ જેવા ખર્ચાળ કાર્યક્રમોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
આ વિચાર પાછળનો તર્ક એવો છે કે દેશની અંદર જ વધુ ખર્ચ થાય તો સ્થાનિક હોટલ, કેટરિંગ, ટ્રાવેલ, ઇવેન્ટ મેનેજમેન્ટ, કપડાં, જ્વેલરી અને અન્ય અનેક વ્યવસાયોને તેનો સીધો લાભ મળી શકે.
અહીં ધ્યાન રાખવાની બાબત એ છે કે વિદેશ પ્રવાસ કે વિદેશમાં કાર્યક્રમ કરવો પોતે આર્થિક રીતે ખોટું નથી. પરંતુ નીતિગત દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો સ્થાનિક સેવાઓ અને ઉત્પાદનો પર ખર્ચ વધારવાથી દેશની અંદરની આર્થિક પ્રવૃત્તિને વેગ મળી શકે છે.
સોનાની ખરીદી અને અર્થતંત્ર વચ્ચેનો સંબંધ
ભારતમાં સોનાનું સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક મહત્વ ખૂબ મોટું છે. લગ્ન અને તહેવારો દરમિયાન સોનાની ખરીદી સામાન્ય બાબત છે. જોકે સોનાની મોટા પાયે આયાત દેશના આયાત બિલ પર અસર કરી શકે છે.
આથી જરૂરી ન હોય ત્યારે સોનાની ખરીદી ટાળવા અથવા તેના બદલે અન્ય રોકાણ વિકલ્પો તરફ ધ્યાન આપવાની સલાહ આર્થિક દૃષ્ટિએ ચર્ચાસ્પદ પરંતુ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે.
જો દેશ પોતાની બચતને ઉત્પાદક રોકાણ તરફ વાળવામાં સફળ થાય, તો તે મૂડી ઉદ્યોગ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને નવા વ્યવસાયોમાં ઉપયોગી બની શકે છે.
જૂના કાયદા અને નિયમો•માં ઘટાડાનો પ્રયાસ
વ્યવસાય કરવો સરળ બને તે માટે નિયમો અને કાયદાઓનું સરળીકરણ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે લગભગ એક હજાર જૂના કાયદાઓ દૂર કરવામાં આવ્યા છે અને 40 હજારથી વધુ નિયમો સરળ બનાવવામાં આવ્યા છે.
કોઈપણ દેશમાં ઉદ્યોગ શરૂ કરવા, રોકાણ કરવા અને રોજગાર ઊભો કરવા માટે નિયમનકારી વાતાવરણ મહત્વપૂર્ણ હોય છે. જો નાના વેપારીને દરેક નાના કામ માટે ભારે કાગળપત્રો અને મંજૂરીઓમાંથી પસાર થવું પડે, તો વ્યવસાયનો ખર્ચ વધે છે.
બીજી તરફ પ્રક્રિયાઓ સરળ બને, ડિજિટલ સેવાઓ ઉપલબ્ધ થાય અને સરકારી મંજૂરીઓ ઝડપથી મળે તો ઉદ્યોગસાહસિકો માટે વ્યવસાય કરવો સરળ બની શકે છે.
વિદેશી રોકાણથી વધતો વિશ્વાસ
ભારત માટે વિદેશી રોકાણ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. વિદેશી કંપનીઓ જ્યારે ભારતમાં રોકાણ કરે છે ત્યારે માત્ર મૂડી જ આવતી નથી, પરંતુ ટેકનોલોજી, મેનેજમેન્ટ પદ્ધતિ, વૈશ્વિક બજારો સાથે જોડાણ અને રોજગારીની તકો પણ ઊભી થઈ શકે છે.
સાથે સાથે વિદેશમાં વસતા ભારતીયો દ્વારા ભારતમાં મોકલવામાં આવતી રકમ પણ ભારતીય અર્થતંત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ છે. બેન્કિંગ સિસ્ટમમાં લોકોનો વિશ્વાસ વધે અને નાણાકીય વ્યવહારો વધુ ઔપચારિક બને તો અર્થતંત્રને લાંબા ગાળે તેનો લાભ મળી શકે છે.
રાજ્યોની ભૂમિકા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ
ભારત જેવી વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર અર્થવ્યવસ્થામાં કેન્દ્ર સરકારની નીતિઓ જેટલી મહત્વપૂર્ણ છે, તેટલી જ રાજ્યોની કામગીરી પણ મહત્વ ધરાવે છે.
રસ્તા, વીજળી, પાણી, ઔદ્યોગિક વિસ્તારો, જમીન સંબંધિત પ્રક્રિયા, સ્થાનિક મંજૂરીઓ અને કાયદો-વ્યવસ્થા જેવા મુદ્દાઓ સીધી રીતે રાજ્ય સ્તરે અસર કરે છે. તેથી જો રાજ્યો રોકાણ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કરે તો દેશની કુલ આર્થિક વૃદ્ધિને વધુ વેગ મળી શકે.
હવે સૌથી મોટો પડકાર શું છે?
7.8 ટકાની વૃદ્ધિનો આંકડો નિશ્ચિતપણે આશાવાદ જગાવે છે, પરંતુ માત્ર GDPના આંકડાથી સમગ્ર અર્થતંત્રનું ચિત્ર પૂર્ણ થતું નથી. રોજગારીની ગુણવત્તા, વ્યક્તિદીઠ આવક, મોંઘવારી, ગ્રામ્ય માંગ, નાના વેપારીઓની સ્થિતિ અને આવકની અસમાનતા જેવા મુદ્દાઓ પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે.
વાસ્તવિક સફળતા ત્યારે કહેવાય જ્યારે આર્થિક વૃદ્ધિનો લાભ સમાજના વિવિધ વર્ગો સુધી પહોંચે. યુવાનોને સારી નોકરીઓ મળે, ખેડૂતોની આવકમાં સ્થિરતા આવે, નાના ઉદ્યોગોનો વિકાસ થાય અને સામાન્ય પરિવારોની ખરીદશક્તિ વધે—ત્યારે GDP વૃદ્ધિનો પ્રભાવ લોકોના જીવનમાં સ્પષ્ટ રીતે દેખાય.
વિકસિત ભારત તરફ આગળ વધવાની કસોટી
ભારત માટે આગામી વર્ષો ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. જો દેશ ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવામાં, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધારવામાં, શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વિકાસમાં રોકાણ કરવામાં તથા નવી ટેકનોલોજીને ઝડપથી અપનાવવામાં સફળ રહે, તો ઊંચી વૃદ્ધિ જાળવી રાખવાની શક્યતા મજબૂત બની શકે છે.
આર્થિક વિકાસની સફર લાંબી છે. એક ત્રિમાસિક ગાળાનો સારો આંકડો ઉત્સાહ જરૂર આપે છે, પરંતુ સતત અનેક વર્ષો સુધી ઝડપી અને સમાવેશી વૃદ્ધિ જ ભારતને વધુ મજબૂત અર્થવ્યવસ્થા તરફ લઈ જશે.
અંતે, ભારતની આર્થિક કહાની માત્ર સરકારની નીતિઓની કહાની નથી. તે દેશના ઉદ્યોગપતિ, ખેડૂત, કર્મચારી, વેપારી, યુવા, ગ્રાહક અને દરેક મહેનતુ નાગરિકની ભાગીદારીથી બને છે. વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે જો ભારત પોતાની સ્થાનિક માંગ, ઉત્પાદન ક્ષમતા અને રોકાણની ગતિ જાળવી રાખે, તો આવનારા વર્ષોમાં દેશ વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં વધુ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવી શકે છે.
7.8 ટકાનો આંકડો એક સારો સંકેત છે, પરંતુ સાચો પડકાર હવે આ ગતિને રોજગારી, આવક અને સામાન્ય લોકોના જીવનમાં સુધારા સાથે જોડવાનો છે. વિકાસની ગતિ જેટલી મહત્વપૂર્ણ છે, એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે કે તેનો લાભ દેશના અંતિમ નાગરિક સુધી પહોંચે.
