મહેસૂલી નોંધથી માલિકી હક્ક નાબૂદ થાય? કાયદાકીય ગૂંચવણ પર સુપ્રીમ કોર્ટે આપ્યો મોટો આદેશ!
જમીન અને મિલકત સાથે જોડાયેલા વિવાદોમાં ઘણીવાર લોકો મહેસૂલી ચોપડા (રેવન્યુ રેકોર્ડ) જેવા કે ૭/૧૨, ખાતાબંધી કે નામાંતરણ (Mutation) ની નોંધને જ માલિકી હક્ક (Title) નો આખરી પુરાવો માની લેવાની ભૂલ કરતા હોય છે. પરંતુ દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે (Supreme Court) આ અંગે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે મધ્ય પ્રદેશના એક જમીન વિવાદનો ચુકાદો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મહેસૂલી ચોપડામાં થયેલી કોઈ નોંધ માત્રથી જમીનની માલિકી ઊભી થતી નથી કે નાબૂદ પણ થતી નથી. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે કોઈ બીજા વ્યક્તિના નામે મહેસૂલી નોંધ થઈ જવાથી મૂળ માલિકે પોતાનો હક્ક જતો કર્યો (Relinquish) છે તેમ માની શકાય નહીં. તેના માટે માલિકી હક્ક છોડ્યાનો સ્વતંત્ર અને કાયદાકીય પુરાવો રજૂ કરવો અનિવાર્ય છે.
શું હતો મધ્ય પ્રદેશનો સમગ્ર જમીન વિવાદ?
આ કેસ મધ્ય પ્રદેશના ઈન્દોર જિલ્લાના કાનાડિયા ગામમાં આવેલી ૧૨.૪૧ એકર સંયુક્ત માલિકીની કૃષિ જમીનનો છે. આ જમીન મૂળ ભગવાનસિંઘ નામના વ્યક્તિની હતી, જેમને બે પુત્રો – રામપ્રસાદ અને વાસુદેવ હતા.
ભગવાનસિંઘના અવસાન બાદ આ જમીન વારસાગત રીતે બંને ભાઈઓના નામે આવી અને મહેસૂલી ચોપડામાં બંનેના સંયુક્ત નામે નોંધ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ સમય જતાં, મહેસૂલી રેકોર્ડમાં માત્ર વાસુદેવ અને તેના પુત્રનું નામ જ બોલવા લાગ્યું અને રામપ્રસાદનું નામ હટાવી દેવામાં આવ્યું.
જ્યારે રામપ્રસાદના વારસદારોને આ વાતની ખબર પડી, ત્યારે તેમણે આ બાબતનો સખત વિરોધ કર્યો. તેમણે જમીનમાં સહ-માલિકી (Co-ownership), હિસ્સાની વહેંચણી (Partition) અને અલગ કબજો મેળવવા માટે અદાલતના દરવાજા ખટખટાવ્યા.
સામા પક્ષનો દાવો અને ટ્રાયલ કોર્ટનો નિર્ણય
સામા પક્ષે (વાસુદેવના વારસદારો) કોર્ટમાં એવો બચાવ રજૂ કર્યો હતો કે રામપ્રસાદે નાયબ તહસીલદાર સમક્ષ સ્વેચ્છાએ પોતાનો હક્ક જતો કર્યો હતો. તેમણે આ માટે એક સંમતિ પત્ર અને એફિડેવિટ (સોગંદનામું) રજૂ કર્યા હતા.
જોકે, ટ્રાયલ કોર્ટ અને ફર્સ્ટ એપેલેટ કોર્ટે સામા પક્ષના આ દાવો અને દસ્તાવેજોને ફગાવી દીધા હતા અને રામપ્રસાદના વારસદારોના પક્ષમાં ચુકાદો આપ્યો હતો.
આ નિર્ણય સામે સામો પક્ષ મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટમાં ગયો. હાઈકોર્ટે નીચલી કોર્ટોના તારણોને બાજુ પર રાખીને વાસુદેવના પક્ષમાં નિર્ણય સંભળાવ્યો. આખરે, રામપ્રસાદના વારસદારોએ હાઈકોર્ટના આ હુકમ સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ: માત્ર મહેસૂલી નોંધથી હક્ક જતો ન થાય
જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને જસ્ટિસ ઓગસ્ટિન જ્યોર્જ મસીહની ખંડપીઠે આ કેસની સુનાવણી કરી હતી. હાઈકોર્ટના નિર્ણયને રદ બાતલ ઠેરવતાં જસ્ટિસ ઓગસ્ટિન જ્યોર્જ મસીહે અવલોકન કર્યું કે, માત્ર બીજા વ્યક્તિના નામે રેવન્યુ એન્ટ્રી થઈ જવાથી મૂળ માલિકનો માલિકી હક્ક નાબૂદ થઈ જતો નથી.
પીઠે પોતાના આદેશમાં નોંધ્યું:
“કોઈ અસ્થાવર મિલકતમાં રહેલો માલિકી હક્ક માત્ર એટલા માટે સ્વેચ્છાએ જતો કરેલો ગણી શકાય નહીં કારણ કે પાછળથી કોઈ અન્ય વ્યક્તિના નામે મહેસૂલી નોંધ જોવા મળે છે. જેના આધારે હક્ક સમર્પિત કર્યાનો દાવો કરવામાં આવે છે, તે મૂળ વ્યવહાર કે દસ્તાવેજ અલગથી સાબિત કરવો પડે.”
સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે વાસુદેવના પુત્રો રામપ્રસાદ દ્વારા હક્ક છોડ્યા અંગેનો કોઈ નોંધાયેલો દસ્તાવેજ (Registered Relinquishment Deed) રજૂ કરી શક્યા નહોતા. આ ઉપરાંત, રામપ્રસાદે હક્ક છોડ્યો હતો તે વાત સાબિત કરવા માટે કોઈ સ્વતંત્ર સાક્ષી પણ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો નહોતો.
નાયબ તહસીલદારનો આદેશ અને કાયદાકીય સ્થિતિ
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે હાઈકોર્ટે એવા સાક્ષીની ગવાહી પર આધાર રાખીને ભૂલભરેલો ચુકાદો આપ્યો હતો, જેનો આ વ્યવહાર સાથે કોઈ સંબંધ જ નહોતો.
મહેસૂલી અધિકારીઓની સત્તા અને રેકોર્ડ અંગે ચર્ચા કરતા ખંડપીઠે જણાવ્યું કે:
નાયબ તહસીલદારનો આદેશ મહેસૂલી ચોપડાનું સંચાલન કરી શકે છે, પરંતુ તે માત્ર એક વ્યક્તિના સ્થાને બીજાનું નામ નોંધીને મિલકતના હક્કોનું હસ્તાંતરણ કે સમર્પણ કરી શકતો નથી.
સિવિલ કોર્ટ જ જમીનની મૂળ માલિકી (Title) નક્કી કરવા માટે સંપૂર્ણપણે સક્ષમ છે. મહેસૂલી નોંધ માલિકી હક્કની પાછળ ચાલે છે, તેને બનાવતી નથી.
મધ્ય પ્રદેશ લેન્ડ રેવન્યુ કોડ, ૧૯૫૯ ની કલમ ૧૧૭ હેઠળ મહેસૂલી નોંધ સાથે જોડાયેલી સાચા હોવાની કાનૂની ધારણા એ માત્ર એક પુરાવાકીય ધારણા (Rebuttable Presumption) છે, માલિકી હક્કની ધારણા નથી.
