ભારતમાં ટૂંક સમયમાં આવશે ૧૦ અને ૨૦ રૂપિયાની પ્લાસ્ટિક નોટો: આરબીઆઈએ ટેન્ડરમાં ચીન-પાકિસ્તાનથી ડેટા અલગ રાખવા અને પ્રાણીઓની ચરબી મુક્ત સબસ્ટ્રેટ માટે મૂકી આકરી શરતો
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દેશના ચલણી નાણાં ક્ષેત્રે એક મોટો અને ઐતિહાસિક ફેરફાર કરવા જઈ રહી છે. ટૂંક સમયમાં જ દેશના સામાન્ય નાગરિકોના હાથમાં ૧૦ રૂપિયા અને ૨૦ રૂપિયાના મૂલ્યની આકર્ષક અને ટકાઉ પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) નોટો જોવા મળશે. કાગળની નોટો વારંવાર ફાટી જવાની, ભીની થઈને બગડી જવાની કે મેલી થઈ જવાની સમસ્યાઓમાંથી કાયમી મુક્તિ અપાવવા માટે રિઝર્વ બેંકે કુલ ૨૦૦ કરોડ પોલિમર નોટો છાપવાની દિશામાં કામગીરી અત્યંત ઝડપી બનાવી દીધી છે.
વૈશ્વિક બિડિંગ અને ઇનબિલ્ટ સુરક્ષા સુવિધાઓ
પ્લાસ્ટિક ચલણ રજૂ કરવાની પ્રક્રિયામાં એક મોટું કદમ ઉઠાવતા ભારતીય રિઝર્વ બેંકની સંપૂર્ણ માલિકીની પેટાકંપની ‘ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રાન (પી) લિમિટેડ’ (BRBNMPL) એ વૈશ્વિક સ્તરે એક્સપ્રેશન ઓફ ઈન્ટરેસ્ટ (EOI) જારી કર્યું હતું. આ ટેન્ડરનો મુખ્ય હેતુ અત્યાધુનિક ઇનબિલ્ટ સુરક્ષા ફીચર્સ ધરાવતી પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ્સનો પુરવઠો મેળવવાનો છે.
મળતી માહિતી મુજબ, BRBNMPL ની આ વૈશ્વિક બિડિંગમાં દેશ-વિદેશની અગ્રણી કંપનીઓએ ભારે રસ દર્શાવ્યો છે. જેમાં વિશ્વની સૌથી મોટી નોટ નિર્માતા યુકેની ‘ડી લા રુ’ (De La Rue) કંપની સાથે ભાગીદારી કરીને એક અગ્રણી ભારતીય સબસ્ટ્રેટ ઉત્પાદક કંપની તેમજ અન્ય બે વિદેશી પોલિમર ચલણ ઉત્પાદકોએ પોતાની બિડ સબમિટ કરી છે. ભારતમાંથી BOPP (દ્વિઅક્ષીય લક્ષી પોલીપ્રોપીલીન) ફિલ્મના સૌથી મોટા નિકાસકાર ‘કોસ્મો ફર્સ્ટ’ પણ આ રેસમાં મુખ્ય દાવેદાર તરીકે સામે આવ્યા છે.
ચીન અને પાકિસ્તાનથી કામગીરી અલગ રાખવાની કડક શરત
ચલણી નોટોના ઉત્પાદનની સંવેદનશીલતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને આરબીઆઈએ ટેન્ડર દસ્તાવેજોમાં અત્યંત આકરા નિયમો ઉમેર્યા છે. બિડિંગમાં ભાગ લેનાર તમામ દેશી-વિદેશી કંપનીઓએ એક અખંડિતતા કરાર, ગુપ્તતા કરાર અને એજન્ટ-મુક્ત કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવા પડશે.
સૌથી મહત્વની શરત એ છે કે સપ્લાયર કંપનીઓએ ભારતમાં ચાલતા પોતાના નોટ ઉત્પાદન અને સબસ્ટ્રેટ સંબંધિત કામકાજને ચીન અને પાકિસ્તાનમાં ચાલતા તેમના કાર્યો તેમજ ડેટાથી સંપૂર્ણપણે અલગ રાખવાની સ્પષ્ટ લેખિત બાંયધરી આપવી પડશે. આ નિર્ણય પાછળનો હેતુ ભારતીય ચલણના ટેકનિકલ ડેટા અને સુરક્ષા ફીચર્સની ગુપ્તતા જાળવવાનો છે.
પ્રાણીઓની ચરબી અને DNA મુક્ત હોવાનું પ્રમાણપત્ર જરૂરી
અગાઉ યુકે અને અન્ય કેટલાક દેશોમાં જ્યારે પોલિમર બેંકનોટ લોન્ચ કરવામાં આવી હતી, ત્યારે તેમાં પ્રાણીઓની ચરબી (Tallow) નો ઉપયોગ થયો હોવાના વિવાદો સામે આવ્યા હતા. ભારતીય સમાજની સામાજિક અને ધાર્મિક સંવેદનશીલતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને આરબીઆઈ આ મુદ્દે અત્યંત સતર્ક છે.
BRBNMPL એ ટેન્ડર શરતોમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બિડર કંપનીઓએ સત્તાવાર રીતે પ્રમાણિત કરવું પડશે કે તેઓ જે પોલિમર સબસ્ટ્રેટ સપ્લાય કરશે તે સંપૂર્ણપણે પ્રાણીઓની ચરબી અથવા કોઈપણ પ્રકારના પ્રાણી DNA થી મુક્ત હશે. અગાઉ ધાર્મિક લાગણીઓ દુભાવાના ભયથી જ ભારતમાં પોલિમર ચલણ લાવવામાં થોડો વિલંબ થયો હોવાનું કહેવાય છે.
વિવિધ આબોહવામાં થશે સેમ્પલનું કડક ચેકિંગ
આરબીઆઈને તાત્કાલિક ધોરણે ભારતીય નોટ છાપવા માટે આશરે ૬૮,૦૦૦ રીમ પોલિમર સબસ્ટ્રેટની જરૂરિયાત છે. દરેક રીમમાં પોલિમર ફિલ્મની ૫૦૦ શીટ્સ હશે. બિડર કંપનીઓએ પોતાની અરજી સાથે નોટના નમૂના (સેમ્પલ) પણ જમા કરાવવાના રહેશે.
આ સેમ્પલ્સને ભારતની વિવિધ ભૌગોલિક અને આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓ – જેમ કે ભારે ગરમી, અતિશય ભેજ, વરસાદ અને ઠંડી વાળા વિસ્તારોમાં ટેસ્ટ કરવામાં આવશે. જે કંપનીઓના સેમ્પલ આ કડક ક્લાઇમેટ ટેસ્ટિંગમાં સફળ થશે, તેમને જ આખરી BRBNMPL ટેન્ડરમાં નાણાકીય બિડ ભરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે.
પોલિમર નોટો કાગળની નોટો કરતાં વધુ સ્વચ્છ, વોટરપ્રૂફ, પર્યાવરણને અનુકૂળ અને બમણાથી વધુ સમય સુધી ટકનારી હોય છે. આ નવી ટેકનોલોજીથી દેશમાં બનાવટી (ફેક) નોટોના દૂષણને રોકવામાં પણ મોટી સફળતા મળશે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવી રહી છે.
