શું બાંગ્લાદેશ પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા સાથે મક્કા સંરક્ષણ કરારમાં જોડાશે? વિદેશ રાજ્ય મંત્રી હુમાયુ કબીરના સંકેતથી ભારતની ચિંતામાં વધારો
દક્ષિણ એશિયાના ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) સમીકરણોમાં ટૂંક સમયમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. બાંગ્લાદેશ હવે પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કીના પ્રભુત્વ ધરાવતા ‘મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર’ (Mecca Joint Defense Agreement) માં જોડાવા માટે તીવ્ર ઉત્સુકતા દર્શાવી રહ્યું છે. બાંગ્લાદેશના વિદેશ રાજ્ય મંત્રી હુમાયુ કબીરે રવિવારે (૩૦ ઓગસ્ટ) આપે નિવેદનથી આ અટકળોને બળ મળ્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યા છે કે આ સુરક્ષા કરારમાં જોડાવાથી બાંગ્લાદેશને કોઈ નુકસાન થશે નહીં અને તેનાથી અન્ય દેશો સાથેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર પણ કોઈ નકારાત્મક અસર પડશે નહીં.
ગત ૭ ઓગસ્ટના રોજ સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચે મક્કા કરાર પર ઔપચારિક હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ કરારની મુખ્ય શરત ‘સામૂહિક સુરક્ષા’ પર છે, જે મુજબ કરારમાં સામેલ કોઈપણ એક દેશ પર થયેલો સશસ્ત્ર હુમલો ત્રણેય દેશો પર થયેલો હુમલો ગણવામાં આવશે. આ જૂથને વૈશ્વિક સ્તરે ‘ઇસ્લામિક નાટો’ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યું છે.
તાજેતરમાં ઢાકા ખાતે સાઉદી રાજદૂત અબ્દુલ્લા જાફર બિન અબિયાહ સાથે અગત્યની બેઠક યોજ્યા બાદ હુમાયુ કબીરે જણાવ્યું હતું કે, “આ એક અત્યંત અનોખો અને વ્યૂહાત્મક કરાર છે. આનાથી બાંગ્લાદેશ માટે સંરક્ષણ અને આર્થિક ક્ષેત્રે નવી મોટી તકો ખુલશે.”
સુરક્ષા સહયોગમાં સુગમતા અને વૈશ્વિક રાજકારણ
પોતાની વિદેશ નીતિનો બચાવ કરતા હુમાયુ કબીરે ઉમેર્યું હતું કે, આજના અસ્થિર અને કટોકટીગ્રસ્ત આંતરરાષ્ટ્રીય વાતાવરણમાં બાંગ્લાદેશ જેવા દેશે પોતાની વિદેશ નીતિ અને સુરક્ષા સહયોગને અત્યંત સંકલિત અને લવચીક રાખવાની જરૂર છે. કોઈ એક ચોક્કસ પ્રદેશ કે સુરક્ષા જૂથ સાથે જોડાવાનો અર્થ એ નથી કે દેશ તેના અન્ય પરંપરાગત જોડાણો અથવા પ્રાદેશિક ભાગીદારીથી અલગ થઈ જશે. આ નિર્ણયથી બાંગ્લાદેશનું આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્યક્ષેત્ર મર્યાદિત નહીં થાય પણ વધુ વ્યાપક બનશે.
આ પૂર્વે બાંગ્લાદેશના વિદેશ પ્રધાન અલીઉર રહેમાને પણ દેશની સંસદમાં આ મુદ્દે મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું હતું. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જો બાંગ્લાદેશને આ સંરક્ષણ કરારમાં જોડાવા માટે સત્તાવાર પ્રસ્તાવ મળશે, તો સરકાર દેશના હિત ધ્યાને રાખીને તેના પર ચોક્કસપણે ગંભીરતાથી વિચાર કરશે. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે આ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો વચ્ચેનો આંતરિક સમન્વય છે, તેથી અન્ય કોઈ ત્રીજા દેશે આ અંગે ચિંતા કરવાની કે આશંકા વ્યક્ત કરવાની જરૂર નથી.
ભારત પર આ પગલાંની શું અસર પડશે?
બાંગ્લાદેશનું આ મનોવલણ નવી દિલ્હી માટે વ્યૂહાત્મક રીતે ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. ભારતની પશ્ચિમે પાકિસ્તાન સાથે પહેલેથી જ સરહદી તણાવ અને સુરક્ષા પડકારો અસ્તિત્વમાં છે. જો પૂર્વમાં સ્થિત પડોશી દેશ બાંગ્લાદેશ પણ પાકિસ્તાન સાથે એક જ સૈન્ય અને સુરક્ષા કરારનો હિસ્સો બને છે, તો ભારતીય ઉપમહાદ્વીપમાં સંતુલન ખોરવાઈ શકે છે.
પાકિસ્તાન સાથે બાંગ્લાદેશની વધતી સમીપતા અને સાઉદી-તુર્કીના લશ્કરી અક્ષ (Axis) માં તેની સંભવિત ભાગીદારીને કારણે ભારતની સરહદી સુરક્ષા અને વિદેશ મંત્રાલય આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ પર ખૂબ જ બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યા છે. નિષ્ણાતોના મતે, બાંગ્લાદેશ જો આ કરારમાં જોડાશે તો ભારતે દક્ષિણ એશિયામાં પોતાની સુરક્ષા અને કૂટનીતિક વ્યૂહરચનાની પુનઃસમીક્ષા કરવી પડશે.
