જ્યારે ફૂટબોલ બન્યું ‘પ્રૉક્સી વોર’: સ્પેનની વર્લ્ડ કપ જીત અને વૈશ્વિક રાજકારણનો નવો વળાંક
ફૂટબોલ એ માત્ર રમત નથી, તે એક જુસ્સો છે, એક ધર્મ છે. પરંતુ જ્યારે ફિફા વર્લ્ડ કપ ૨૦૨૬ જેવી વૈશ્વિક ઘટનામાં બે દેશો આમને-સામને હોય, ત્યારે ઘણીવાર મેદાન પર રમાતી રમત કરતાં મેદાનની બહારની રાજનીતિ વધુ ગરમાયેલી જોવા મળે છે. સ્પેન દ્વારા આર્જેન્ટિનાને હરાવીને ૨૦૨૬નો ફિફા વર્લ્ડ કપ જીતવો એ માત્ર એક સ્પોર્ટીંગ સિદ્ધિ નથી, પરંતુ તે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના સમીકરણોમાં આવેલા એક મોટા બદલાવનું પ્રતીક બની ગયું છે. આ પરિણામ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ જેવા દેશો માટે એક આંચકા સમાન માનવામાં આવે છે.
રમત અને રાજકારણનો અનોખો સંગમ
સામાન્ય રીતે રમતોને રાજકારણથી દૂર રાખવાની વાતો કરવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આધુનિક યુગમાં દરેક મોટી રમતગમતની ઘટના એક પ્રકારનું ‘સોફ્ટ પાવર’ પ્રદર્શન છે. જ્યારે સ્પેન અને આર્જેન્ટિના ફાઈનલમાં ટકરાયા, ત્યારે દુનિયા માત્ર ફૂટબોલની રમત જોઈ રહી હતી, પરંતુ પડદા પાછળ ભૂ-રાજનીતિના ખેલાડીઓ પોતાની ચાલ ગોઠવી રહ્યા હતા. આર્જેન્ટિનાના રાષ્ટ્રપતિ જેવિયર માઈલીના ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા તરફી ખુલ્લા વલણે આ સમગ્ર મુકાબલાને એક વિચારધારાની લડાઈમાં ફેરવી દીધો હતો.
ઈઝરાયેલ માટે શા માટે આ પરિણામ નિરાશાજનક હતું?
ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુએ જાહેરમાં આર્જેન્ટિનાને સમર્થન આપ્યું હતું. આ સમર્થન માત્ર એક રમતની ભાવના નહોતી, પરંતુ તે એક રાજકીય સ્ટેટમેન્ટ હતું. જેવિયર માઈલીની સરકાર ઈઝરાયેલની કટ્ટર સમર્થક રહી છે, જેનું સમર્થન નેતન્યાહુ માટે વૈશ્વિક મંચ પર અનિવાર્ય છે. તેની સામે, સ્પેનની સરકાર છેલ્લા કેટલાક સમયથી ઈઝરાયેલની કટ્ટર આલોચક બનીને ઉભરી છે.
સ્પેને તાજેતરમાં જ પેલેસ્ટાઈનને એક સ્વતંત્ર દેશ તરીકે સત્તાવાર માન્યતા આપી છે અને ગાઝામાં ચાલી રહેલી સૈન્ય કાર્યવાહીનો આકરો વિરોધ કર્યો છે. ફૂટબોલના મેદાનમાં સ્પેનનો વિજય એ રીતે જોવામાં આવે છે કે જે દેશ ઈઝરાયેલની નીતિઓનો વિરોધ કરે છે, તે દેશ રમતગમતના શિખર પર પહોંચી ગયો છે. નેતન્યાહુ માટે આ માત્ર હાર નથી, પરંતુ એક રાજદ્વારી પરાજય જેવું છે કારણ કે તેમનો મિત્ર દેશ હારી ગયો છે.
અમેરિકા અને સ્પેન: વિચારધારાનો સંઘર્ષ
સ્પેનનું વલણ માત્ર મધ્ય-પૂર્વ સુધી મર્યાદિત નથી. ઈરાનના મામલે પણ સ્પેન અને અમેરિકાના રસ્તાઓ અલગ પડે છે. જ્યાં અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ ઈરાન પર પ્રતિબંધો અને જરૂર પડે તો સૈન્ય કાર્યવાહીની હિમાયત કરે છે, ત્યાં સ્પેન હંમેશા ‘ડિપ્લોમેટિક ડાયલોગ’ એટલે કે કૂટનીતિક વાતચીત પર ભાર મૂકે છે. ઈરાન પર કોઈપણ પ્રકારના હુમલાનો સ્પેન દ્વારા કરવામાં આવેલો સખત વિરોધ અમેરિકાની વિદેશ નીતિ માટે હંમેશા માથાનો દુખાવો રહ્યો છે.
સ્પેનનું આ સ્વતંત્ર અને ઘણીવાર ‘વામપંથી’ ઝુકાવ ધરાવતું વલણ અમેરિકાને હંમેશા ખૂંચતું આવ્યું છે. અમેરિકાના રાજકીય વર્તુળોમાં સ્પેનની આ નીતિઓને નાટો (NATO) ના સંરક્ષણ બજેટ અને વૈશ્વિક સુરક્ષાના માળખા સાથે ટકરાતી જોવામાં આવે છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની અસહજતા અને વર્લ્ડ કપની ટ્રોફી
આ વર્લ્ડ કપ અમેરિકામાં આયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો. આ સંજોગોમાં, જ્યારે અમેરિકાના અગ્રણી નેતાઓ, ખાસ કરીને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ, જેમણે વારંવાર સ્પેનની નીતિઓની ટીકા કરી છે, તેમને જ પોતાની ધરતી પર સ્પેન જેવી ટીમને વિજેતા જાહેર કરીને ટ્રોફી આપવી પડી, તે એક અજીબ રાજકીય વિરોધાભાસ હતો. જે સ્પેન પર તેઓ વારંવાર પ્રહારો કરતા હતા, તે જ સ્પેન જ્યારે વિશ્વ વિજેતા તરીકે ઉભરી આવ્યું, ત્યારે તેમને વિજયી ટ્રોફી આપતી તસવીર ઈતિહાસના પાનાઓમાં એક કૂટનીતિક દબાણ તરીકે નોંધાઈ ગઈ છે.
શક્તિનું બદલાતું કેન્દ્ર
આ પરિણામ દર્શાવે છે કે દુનિયા હવે માત્ર એક ધ્રુવીય (unipolar) રહી નથી. યુરોપના દેશો પણ હવે પોતાની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિને રમતગમતના માધ્યમથી ગર્વ સાથે રજૂ કરી રહ્યા છે. જ્યારે સ્પેનનો ખેલાડી ગોલ કરે છે, ત્યારે તે માત્ર ફૂટબોલ નથી હોતું, પરંતુ તે સ્પેનના તે લાખો લોકોનો અવાજ હોય છે જેઓ પેલેસ્ટાઈન કે મધ્ય-પૂર્વના પ્રશ્નો પર સ્પેન સરકારના વલણ સાથે સહમત છે.
શું રમત ખરેખર રાજકારણથી ઉપર છે?
આ ઘટના બાદ એક મોટો પ્રશ્ન ઉભો થયો છે કે શું રમત ખરેખર રાજકારણથી ઉપર છે? સત્ય એ છે કે ફૂટબોલના મેદાનની જીત કે હાર ભલે રમતના મેદાનમાં નક્કી થતી હોય, પરંતુ તેના તરંગો વૈશ્વિક મંચ પર વર્ષો સુધી અનુભવાય છે. સ્પેનની આ જીતે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના સમીકરણોમાં એક તિરાડ પાડી છે અને સાબિત કર્યું છે કે વૈશ્વિક રાજકારણ હવે દરેક નાની-મોટી ઘટના સાથે જોડાયેલું છે.
ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના રમતગમતના જંગો માત્ર ગોલ અને મેડલ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ તે દેશોની પ્રતિષ્ઠા અને તેમની વૈશ્વિક નીતિઓની પરીક્ષા પણ લેતા રહેશે. સ્પેનનું વર્લ્ડ કપ જીતવું એ કદાચ એક ફૂટબોલની જીત હોઈ શકે છે, પરંતુ રાજકીય જગત માટે તે એક મોટો પાઠ છે.
