વૈશ્વિક અર્થતંત્રનું સંતુલન જોખમમાં: ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચેના તણાવ પાછળનું કડવું સત્ય
આજે વિશ્વ એક એવા વળાંક પર છે જ્યાં એક નાનકડો દેશ પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની દિશા બદલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો વર્તમાન તણાવ એ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો ઝઘડો નથી, પરંતુ તે વિશ્વની ઉર્જા સુરક્ષા અને ભૌગોલિક રાજનીતિના પાયા હચમચાવી દેનારી ઘટના છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz), જે વિશ્વના તેલના વેપારની ‘ધમની’ ગણાય છે, તે અત્યારે આ સંઘર્ષનું કેન્દ્રબિંદુ બની ગઈ છે. ઈરાન કેમ આ યુદ્ધને પોતાનું ‘છેલ્લું હથિયાર’ માની રહ્યું છે? આ પાછળના કારણો ખૂબ જ ગહન અને વ્યૂહાત્મક છે.
શાંતિ સમજૂતીની મર્યાદા અને સત્તાનું સંતુલન
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલી શાંતિ સમજૂતી (MoU) પર લોકોની આશા હતી કે બંને દેશો સામાન્ય સ્થિતિ તરફ આગળ વધશે. પરંતુ આ સમજૂતી એક પ્રકારની ‘અસ્થાયી યુદ્ધવિરામ’ સાબિત થઈ. અમેરિકાની નજરમાં આ સમજૂતી માત્ર તેના ઘટી રહેલા વ્યૂહાત્મક તેલના ભંડારોને ફરીથી ભરવાનો સમય મેળવવાનો એક પ્રયાસ હતો. બીજી તરફ, ઈરાન આ આખી પ્રક્રિયાને અમેરિકાની એક નવી ચાલ તરીકે જોઈ રહ્યું હતું. ઈરાની નેતૃત્વનું માનવું છે કે અમેરિકા ફરી એકવાર તેની આર્થિક સંપત્તિઓ પર કબજો જમાવવા અને ઈરાની શાસનને અસ્થિર કરવા માંગે છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની: ઈરાનનું ‘બ્રહ્માસ્ત્ર’
ઈરાન સારી રીતે જાણે છે કે તેની પાસે પરંપરાગત સૈન્ય શક્તિમાં અમેરિકાનો સામનો કરવાની મર્યાદાઓ છે. પરંતુ તેની પાસે એક એવું હથિયાર છે જે આખી દુનિયાના અર્થતંત્રને ગૂંગળાવી શકે છે – હોર્મુઝની સામુદ્રધુની. વિશ્વના કુલ તેલના વેપારનો એક મોટો હિસ્સો આ સાંકડા જળમાર્ગ દ્વારા થાય છે. ઈરાન માટે આ માત્ર એક જળમાર્ગ નથી, પણ એક આર્થિક અને રાજકીય કવચ છે.
ઈરાની શાસકોને ખાતરી છે કે જો તેઓ આ માર્ગ પર પકડ જાળવી રાખે, તો અમેરિકા તેના પર વધુ પડતું દબાણ લાવી શકશે નહીં. જ્યારે અમેરિકાએ કોમર્શિયલ જહાજોને ઈરાની નિર્દેશોનું પાલન ન કરવા માટે ઉશ્કેર્યા, ત્યારે ઈરાને તેને પોતાની સાર્વભૌમત્વ પર હુમલો ગણ્યો. બે ઓઈલ ટેન્કરો પર હુમલો એ માત્ર એક ટેન્કર પરનો હુમલો નહોતો, પરંતુ તે અમેરિકાને અપાયેલી એક આકરી ચેતવણી હતી.
અમેરિકાની રણનીતિ અને ઈરાનનો વળતો પ્રહાર
અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને ક્ષેત્રીય દબદબાને સંપૂર્ણપણે ત્યાગ કરી દે. આ માટે અમેરિકાએ ખાડી દેશોમાં સૈન્ય જમાવડો વધારવાનું શરૂ કર્યું છે. પરંતુ ઈરાનનું ‘માસ્ટર પ્લાન’ આનાથી બિલકુલ અલગ છે. તેહરાનનું માનવું છે કે જો યુદ્ધ અનિવાર્ય છે, તો તે અત્યારે થવું વધુ હિતાવહ છે. ઈરાન ઈચ્છે છે કે અમેરિકા સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર થાય અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સપ્લાય-ચેનના આંચકામાંથી બેઠું થાય તે પહેલા જ આ સંઘર્ષની જ્વાળાઓ ફેલાઈ જાય.
ઈરાનની આ રણનીતિમાં હોર્મુઝની સાથે સાથે ‘બાબ અલ-મંદેબ’ અને ‘લાલ સમુદ્ર’ને પણ અંકુશમાં લેવાની યોજના સામેલ છે. ઈરાન માને છે કે જો તે આ આખી સપ્લાય-ચેનને બ્લોક કરી દે, તો પશ્ચિમી દેશોમાં મોંઘવારી અને ઈંધણની અછતનો જે હાહાકાર મચશે, તેના કારણે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ જેવા નેતાઓને પણ મજબૂરીમાં પોતાની શરતો નરમ કરવી પડશે અને વાતચીતના ટેબલ પર આવવું પડશે.
રાષ્ટ્રવાદનો મુદ્દો અને ઈરાની જનતા
આ સઘળા તણાવની વચ્ચે ઈરાનના પૂર્વ સર્વોચ્ચ નેતા અલી ખામૈનીના જનાજામાં ઉમટેલી ભીડ એ વાતનો પુરાવો છે કે ઈરાની જનતામાં એક તીવ્ર રાષ્ટ્રવાદી ભાવના છે. હોર્મુઝ પરનો હક હવે ઈરાન માટે અહમનો અને દેશભક્તિનો વિષય બની ગયો છે. જ્યારે કોઈ દેશમાં રાષ્ટ્રવાદ અને સુરક્ષાનો મુદ્દો એક થઈ જાય છે, ત્યારે સરકારને કઠોર નિર્ણયો લેવા માટે જનતાનું સમર્થન આપોઆપ મળી જાય છે. આ જ કારણ છે કે ઈરાની નેતૃત્વ અમેરિકા સામે વધુ આક્રમક રીતે લડી રહ્યું છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર થનારી અસરો
જો આ તણાવ યુદ્ધમાં પરિણમે, તો તેના પરિણામો ખૂબ જ ભયાનક હશે:
તેલના ભાવમાં તોતિંગ ઉછાળો: ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો આસમાને પહોંચશે, જેનાથી ભારત સહિતના વિકાસશીલ દેશોના બજેટ ખોરવાઈ જશે.
વૈશ્વિક મોંઘવારી: પરિવહન ખર્ચ વધવાથી ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં વધારો થશે, જે સામાન્ય માણસની કમર તોડી નાખશે.
સપ્લાય-ચેન ખોરવાઈ જવી: જે વસ્તુઓ માટે વિશ્વ સપ્લાય-ચેન પર નિર્ભર છે, તે મહિનાઓ સુધી અટકી શકે છે.
અમેરિકા અને ઈરાન બંને અત્યારે એવી સ્થિતિમાં છે જ્યાં બંનેને લાગે છે કે તેઓ પીછેહઠ કરશે તો તેમની છબી અને વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ નબળી પડશે. પરંતુ ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે યુદ્ધ ક્યારેય કોઈનો કાયમી ઉકેલ નથી લાવતું. ઈરાનનો દાવો છે કે તે આત્મરક્ષા કરી રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકા માને છે કે તે વૈશ્વિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી રહ્યું છે.
સત્ય એ છે કે જ્યાં સુધી બંને દેશો એકબીજાની શરતોને સમજવા અને સ્વીકારવા તૈયાર નથી થતા, ત્યાં સુધી આ યુદ્ધની તલવાર વિશ્વના માથા પર લટકતી રહેશે. ઈરાનનું ‘છેલ્લું હથિયાર’ ગણાતું આ યુદ્ધ જો ખરેખર છેડાયું, તો તે માત્ર મધ્ય-પૂર્વ માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે આર્થિક વિનાશ નોતરી શકે છે. હવે જોવાનું એ છે કે શું મુત્સદ્દીગીરી (Diplomacy) આ યુદ્ધને રોકી શકશે, કે પછી આપણે વિશ્વના એક નવા આર્થિક અંધકારમય યુગમાં પ્રવેશવા જઈ રહ્યા છીએ?
