રેડ સી (લાલ સમુદ્ર) બ્લોકેડથી વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠા પર ઈરાનની પકડ કેવી રીતે મજબૂત થઈ?
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષે હવે એક નવો અને અત્યંત ખતરનાક વળાંક લીધો છે. યમનના ઈરાન-સમર્થિત હુથી વિદ્રોહીઓએ સોમવારે સાઉદી અરેબિયા પર દરિયાઈ નાકાબંધી લાદવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરી છે. બાબ અલ-મંડેબ સ્ટ્રેટ (Bab al-Mandab Strait) જેવા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ પર હુથીઓની પકડ અને ઈરાન દ્વારા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) પર અગાઉથી લાદવામાં આવેલા આંશિક અંકુશના કારણે વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર સંપૂર્ણપણે ગૂંગળાઈ જવાની ભીતિ સર્જાઈ છે.
હોર્મુઝના વિકલ્પ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતા લાલ સમુદ્રનો માર્ગ પણ હવે બંધ થવાના આરે હોવાથી પશ્ચિમી દેશો અને અમેરિકા સામે એક સાથે બે મોરચે મોટું ઉર્જા સંકટ ઊભું થયું છે.
હોર્મુઝ બાદ લાલ સમુદ્ર બંધ: વૈશ્વિક ઉર્જા બજારો પર કેટલું મોટું જોખમ?
યમન ભૌગોલિક રીતે બાબ અલ-મંડેબ સ્ટ્રેટના મુખ પર આવેલું છે, જે લાલ સમુદ્રનું દક્ષિણ પ્રવેશદ્વાર છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ ઇઝરાયલ અને અમેરિકા દ્વારા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ નજીક કરાયેલા હુમલા બાદ ઈરાને તે માર્ગ પર આંશિક નાકાબંધી કરી હતી. આ કારણે ગલ્ફ દેશોમાંથી થતી તેલ અને અન્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ ખોરવાઈ ગઈ હતી અને વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો હતો.
આ સ્થિતિમાં સાઉદી અરેબિયાએ હોર્મુઝના બદલે પોતાના ક્રૂડ ઓઇલનો ૭૦% થી વધુ જથ્થો લાલ સમુદ્રના કિનારે આવેલા ‘યાન્બુ બંદર’ (Yanbu port) તરફ વાળી દીધો હતો.
યાન્બુથી યુરોપ તરફ જતાં જહાજો સુએઝ નહેર દ્વારા ઉત્તર તરફ જતા હતા.
એશિયા તરફ જતાં શિપમેન્ટ્સ બાબ અલ-મંડેબ થઈને દક્ષિણ તરફ જતાં હતા.
કેપ્લર અને સિગ્નલ ઓશનના ડેટા અનુસાર, તાજેતરના અઠવાડિયામાં યાન્બુથી શિપમેન્ટ સરેરાશ ૪ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ (bpd) હતું, જે એક વર્ષ અગાઉ માત્ર ૯,૭૩,૦૦૦ bpd હતું. આ ઉપરાંત, જૂનમાં બાબ અલ-મંડેબથી ટ્રાન્સફર થતું કુલ પેટ્રોલિયમ વોલ્યુમ ૭.૪ મિલિયન bpd સુધી પહોંચી ગયું હતું. લાલ સમુદ્રનો આ માર્ગ વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર માટે લાઈફલાઈન સમાન હતો, જેના પર હવે હુથીઓના હુમલા અને નાકાબંધીનું મોટું સંકટ ઘેરાયું છે.
હુથી કોણ છે અને તેઓ ઈરાન માટે આ માર્ગો કેમ બંધ કરી રહ્યા છે?
૧૯૯૦ના દાયકામાં ઉત્તર યમનમાં ઉભરી આવેલા હુથીઓ એક લશ્કરી, રાજકીય અને ધાર્મિક જૂથ છે. તેઓ છેલ્લા એક દાયકાથી સાઉદી અરેબિયાના સમર્થનવાળી આંતરરાષ્ટ્રીય સત્તાવાર સરકાર સામે ગૃહયુદ્ધ લડી રહ્યા છે. ઈરાન તેની પ્રાદેશિક “પ્રતિકાર ધરી” (Axis of Resistance) ના ભાગરૂપે હુથીઓને શસ્ત્રો, ભંડોળ અને તાલીમ આપીને પ્રોત્સાહિત કરતું આવ્યું છે.
તાજેતરમાં યમનની સરકારે સના એરપોર્ટ પર ઈરાની વિમાનને લેન્ડ થતાં અટકાવવા હુમલો કર્યો હતો. હુથીઓએ આ માટે સાઉદી અરેબિયાને જવાબદાર ઠેરવ્યું હતું અને દક્ષિણપશ્ચિમ સાઉદીના અભા એરપોર્ટ પર મિસાઇલો છોડી હતી.
હૌથી પોલિટબ્યુરોના સીનિયર સભ્ય મોહમ્મદ અલ-ફરાહ અને રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ કુદ્સ ફોર્સના કમાન્ડર ઇસ્માઇલ કાનીએ ચેતવણી આપી છે કે જો પરિસ્થિતિ સતત વણસશે તો લાલ સમુદ્રને સંપૂર્ણપણે ગૂંગળાવી દેવામાં આવશે.
ગાઝા યુદ્ધથી લઈને વર્તમાન ઈરાન સંઘર્ષ સુધીની પૃષ્ઠભૂમિ
અગાઉ નવેમ્બર ૨૦૨૩માં હમાસ-ઇઝરાયલ સંઘર્ષ વખતે પણ હુથીઓએ પેલેસ્ટિનિયનોના સમર્થનમાં લાલ સમુદ્રમાં વેપારી જહાજો પર ડ્રોન અને મિસાઇલ હુમલા કર્યા હતા. તેના કારણે મેર્સ્ક (Maersk) અને હાપાગ-લોયડ (Hapag-Lloyd) જેવી જાણીતી શિપિંગ કંપનીઓએ સુએઝ કેનાલનો ટૂંકો માર્ગ છોડીને આફ્રિકાના ‘કેપ ઓફ ગુડ હોપ’ ફરીને લાંબો અને ખર્ચાળ માર્ગ અપનાવવો પડ્યો હતો. ૨૦૨૫ સુધીમાં સુએઝ કેનાલનો ટ્રાફિક ૫૨% ઘટીને ૫૦ વર્ષના તળિયે પહોંચી ગયો હતો.
જ્યારે માર્ચ અને એપ્રિલમાં ઈરાન પર પશ્ચિમી દેશોના દબાણ બાદ હુથીઓએ ઈઝરાયલ પર હુમલા વધાર્યા હતા, ત્યારે હવે સાઉદી અરેબિયા પર સીધી નાકાબંધીની જાહેરાત કરીને હુથીઓએ અમેરિકા અને સાઉદી ગઠબંધનને ખુલ્લો પડકાર ફેંક્યો છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર શું અસર પડશે?
જો બાબ અલ-મંડેબ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંને એક સાથે સંપૂર્ણ બંધ થઈ જાય, તો મધ્ય પૂર્વથી વિશ્વના અન્ય દેશોમાં થતી ઓઇલ અને ગેસની નિકાસ ઠપ્પ થઈ જશે.
- પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો: ક્રૂડ ઓઇલ પ્રતિ બેરલ $૧૫૦ ને પાર પહોંચવાની શક્યતા છે.
- મોંઘવારી અને માલવાહક ભાડાં: આફ્રિકા ફરીને જહાજો લઈ જવાથી શિપિંગ કોસ્ટમાં ૩૦ થી ૪૦ ટકાનો વધારો થશે, જેનાથી વૈશ્વિક મોંઘવારી વધશે.
- અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સીધું યુદ્ધ: અમેરિકા પોતાના નેવી મિશન દ્વારા આ દરિયાઈ માર્ગો ખુલ્લા રાખવાનો પ્રયાસ કરશે તો ઈરાન અને તેના સહયોગીઓ સાથે સીધા સૈન્ય સંઘર્ષનું જોખમ વધી જશે.
