બ્રાઝિલના એમેઝોન જંગલો માટે રાહતના સમાચાર: ૨૦૨૪ની ભયાનક આગ બાદ નવા પડકારો
વિશ્વના સૌથી મોટા ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદી જંગલ, એમેઝોન માટે 2024નું વર્ષ એક દુઃસ્વપ્ન હતું. અભૂતપૂર્વ દુષ્કાળ અને માનવસર્જિત આગને કારણે આ વિશાળ જંગલ તબાહ થઈ ગયું હતું. પરંતુ, તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, 2025 માં બ્રાઝિલના એમેઝોન જંગલોમાં જંગલમાં લાગેલી આગની સંખ્યા ઐતિહાસિક નીચી સપાટીએ પહોંચી ગઈ છે. આ રાહતના સમાચારથી માત્ર પર્યાવરણવાદીઓ જ નહીં, પણ રાજકીય વર્તુળોમાં પણ રાહત મળી છે, ખાસ કરીને આગામી ઓક્ટોબરમાં યોજાનારી રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પહેલા.
૧૯૮૫ પછીનો સૌથી ઓછો બળી ગયેલો વિસ્તાર
પર્યાવરણીય મોનિટરિંગ નેટવર્ક ‘મેપબાયોમાસ’ (MapBiomas) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના અહેવાલે સૌનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. સેટેલાઇટ છબીઓ અને આધુનિક ટેકનોલોજીની મદદથી કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં બહાર આવ્યું છે કે ૨૦૨૫માં એમેઝોન ક્ષેત્રમાં સ્થિતિમાં મોટો સુધારો થયો છે. ગત વર્ષે કુલ ૩૧ લાખ હેક્ટર (એટલે કે આશરે ૭૭ લાખ એકર) જમીન આગની ચપેટમાં આવી હતી. ૧૯૮૫થી આંકડાઓ નોંધાવવાની શરૂઆત થઈ ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધીનો આ સૌથી ઓછો બનેલો વિસ્તાર છે.
માત્ર એમેઝોન જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર બ્રાઝિલમાં આગના બનાવોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. દેશવ્યાપી સ્તરે આગથી પ્રભાવિત વિસ્તાર ૨૦૧૮ પછીના સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચી ગયો છે. આ અણધારી અને ઉત્સાહવર્ધક ઘટાડા અંગે વાત કરતા રિપોર્ટના સંકલનકર્તા અને ભૂગોળશાસ્ત્રી એને અલેન્કારે જણાવ્યું હતું કે આ બદલાવ ખૂબ જ અસાધારણ અને સંતોષજનક છે.
આગ ઘટવા પાછળના મુખ્ય કારણો
આ ચમત્કારિક ઘટાડા પાછળ કુદરતી પરિબળોની સાથે સાથે માનવીય જાગૃતિ પણ મહત્વની રહી છે:
મોડી વર્ષાઋતુ: ૨૦૨૪ અને ૨૦૨૫ની વચ્ચે ચોમાસું મોડું શરૂ થયું હતું, જેના કારણે અમુક ચોક્કસ વિસ્તારોમાં જમીન સાફ કરવા માટે સળગાવવાની પરંપરાગત પ્રક્રિયા માટે અનુકૂળ સમયગાળો મળી શક્યો નહોતો.
ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ પર અંકુશ: જંગલોમાં ગેરકાયદેસર ખનન (માઇનિંગ) અને વનનાબૂદી જેવી પ્રવૃત્તિઓ આગને ભડકાવવામાં બળતણનું કામ કરે છે. ગત વર્ષે વનનાબૂદીના દરમાં ઘટાડો થવાથી આગને ફેલાવા માટે જરૂરી સાધનસામગ્રી કે ‘બળતણ’ ઓછું મળ્યું હતું.
માનસિક પરિબળ અને સાવચેતી: ૨૦૨૪ની ભયાનક હોનારત જોઈ ચૂકેલા સ્થાનિક સમુદાયોમાં એક પ્રકારનો ડર અને જાગૃતિ બંને ફેલાયા હતા. લોકોએ અગાઉથી જ વધારે સતર્કતા દાખવી અને કોઈપણ નાની-મોટી આગની શરૂઆત થાય તે સાથે જ તેને નિયંત્રિત કરવામાં સ્થાનિકોએ મોટો સહયોગ આપ્યો.
આ તમામ પરિબળોએ મળીને વર્ષોથી ચાલતા આગના દુષ્ટચક્રને તોડી નાખ્યું છે અને દેશને ફરીથી નીચા સ્તરની સ્થિતિમાં પાછો લાવ્યો છે.
સેરાડો સવાના પ્રદેશ પર હજુ પણ જોખમ યથાર્થ
એમેઝોનના જંગલોએ ભલે રાહતનો શ્વાસ લીધો હોય, પરંતુ બ્રાઝિલના મધ્ય ભાગમાં આવેલો વિશાળ ‘સેરાડો સવાના’ (Cerrado savanna) પ્રદેશ હજુ પણ મુશ્કેલીમાં છે. નિષ્ણાતોના મતે આ વિસ્તારમાં આગ લાગવાની ઘટનાઓ અગાઉની જેમ જ ચાલુ રહી છે, જે ચિંતાનો વિષય છે. સેરાડોનું અનન્ય ઇકોસિસ્ટમ જાળવી રાખવું પણ એટલું જ આવશ્યક છે જેટલું એમેઝોનને બચાવવું.
‘સુપર અલ નિનો’ નું મંડરાતું સંકટ
એક તરફ રાહતના સમાચાર છે, તો બીજી તરફ ભવિષ્ય માટે ખતરાની ઘંટી પણ વાગી રહી છે. અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે આ વર્ષે ‘સુપર અલ નિનો’ (Super El Nino) નામની આબોહવાકીય ઘટના પ્રવેશી શકે છે. આ એક એવી કુદરતી પ્રક્રિયા છે જે લાંબી અને સૂકી મોસમ (ડ્રાય સિઝન) તેમજ જંગલમાં આગ લાગવાનું જોખમ અનેકગણું વધારી દે છે. જો આ આગાહી સાચી સાબિત થાય, તો આગામી દિવસોમાં પર્યાવરણ વિભાગ અને સરકારે અત્યંત સતર્ક રહેવું પડશે.
રાજકીય સમીકરણો અને પર્યાવરણીય વિરોધાભાસ
એમેઝોન અને વૈશ્વિક આબોહવા વચ્ચેનો સંબંધ અત્યંત ગાઢ છે. આ વિશાળ જંગલોની ઘીંચ વનસ્પતિ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ શોષી લે છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામે લડવા માટે અત્યંત જરૂરી છે. તાજેતરના સત્તાવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે આ દાયકામાં વનનાબૂદીનો દર સૌથી ઓછો છે, અને વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ લુઇઝ ઇનાસિયો લુલા દા સિલ્વાએ ૨૦૩૦ સુધીમાં વનનાબૂદીને સંપૂર્ણપણે નેસ્તનાબૂદ કરવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે.
ડાબેરી નેતા લુલા દા સિલ્વા ઓક્ટોબરની ચૂંટણીમાં ચોથા બિન-સંયુક્ત કાર્યકાળ માટે મેદાને ઉતરી રહ્યા છે. પર્યાવરણની રક્ષાને પોતાની ચૂંટણી ઝુંબેશનો મુખ્ય મુદ્દો બનાવવો તેમને રાજકીય રીતે ફાયદો કરાવી શકે છે. જોકે, બીજી બાજુ એમેઝોનના દરિયાકાંઠે એક મોટા ઓફશોર ઓઇલ એક્સપ્લોરેશન (તેલ શોધખોળ) પ્રોજેક્ટને સમર્થન આપવાના તેમના નિર્ણયને કારણે પર્યાવરણવાદીઓ અને સક્રિય કાર્યકરોમાં ભારે રોષ જોવા મળી રહ્યો છે.
એક તરફ કુદરત બ્રાઝિલને આગમાંથી રાહત આપી રહી છે, તો બીજી તરફ આબોહવા પરિવર્તનના નવા ખતરાઓ અને રાજકીય નિર્ણયો દેશના ભવિષ્યને કઈ દિશામાં લઈ જશે તે તો આવનાર સમય જ નક્કી કરશે.
