હમાસને આખરે મળ્યો નવો વડો: ખાલિલ અલ-હય્યા બન્યા નવા ચીફ, પણ આ ચૂંટણી પર કેમ ઉઠી રહ્યા છે ગંભીર સવાલો?
મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઇસ્ટ) ના રાજકારણમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ભારે ઉથલપાથલ જોવા મળી રહી છે. પેલેસ્ટિનિયન સંગઠન હમાસને લાંબી પ્રતીક્ષા અને અનેક આંતરિક ઉતાર-ચઢાવ બાદ આખરે લગભગ બે વર્ષના અંતરાલ પછી તેનો નવો રાજકીય પ્રમુખ મળી ગયો છે. સંગઠન દ્વારા અગ્રણી નેતા ખાલિલ અલ-હય્યાને પોતાના નવા ચીફ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા છે. જોકે, આ નિમણૂક જેટલી સરળ દેખાઈ રહી છે, તેટલી જ તેના પર વિવાદો અને સવાલોની સાહી પણ ઘાટી થઈ રહી છે. ખાસ કરીને ચૂંટણીની પ્રક્રિયા ગુપ્ત રાખવામાં આવતા તેની પારદર્શિતા સામે મોટા પ્રશ્નાર્થ ચિન્હો ઊભા થયા છે. આ લેખમાં આપણે વિગતવાર જાણીશું કે કોણ છે ખાલિલ અલ-હય્યા અને શા માટે તેમની આ પસંદગી સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયા માટે એટલી મહત્વપૂર્ણ તેમજ ચર્ચાસ્પદ બની ગઈ છે.
નેતૃત્વની લાંબી શૂન્યાવકાશ બાદ મોટો ફેંસલો
ઈઝરાયેલ અને હમાસ વચ્ચે ચાલી રહેલા વિનાશક યુદ્ધ અને સંઘર્ષના આ દોરમાં હમાસનું શીર્ષ નેતૃત્વ સતત ઇઝરાયેલી સેનાના નિશાના પર રહ્યું છે. ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ માં હમાસના તત્કાલીન સર્વોચ્ચ પ્રમુખ યાહ્યા સિનવાર એક ઇઝરાયેલી હુમલામાં માર્યા ગયા હતા. આ મોટી ક્ષતિ બાદ હમાસ પાસે કોઈ સ્થાયી પ્રમુખ નહોતો અને સંગઠનનું સંચાલન કરવા માટે પાંચ સભ્યોની એક વિશેષ સમિતિ બનાવવામાં આવી હતી.
લગભગ બે વર્ષ સુધી કોઈ એક કાયમી વડા વગર ચાલ્યા બાદ, આખરે હમાસે ખાલિલ અલ-હય્યાને પોતાના નવા રાજકીય પ્રમુખ તરીકે સત્તાવાર રીતે ઘોષિત કર્યા છે. આ ફેરફાર માત્ર એક સંગઠનના આંતરિક પદ પરિવર્તન પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયાની ભૂ-રાજનીતિ, ગાઝા યુદ્ધની દિશા અને ભવિષ્યની યુદ્ધવિરામ વાર્તાઓ પર સીધી અસર કરનારું એક મોટું કદમ સાબિત થઈ શકે છે.
ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર કેમ ઉઠી રહ્યા છે ગંભીર સવાલો?
ખાલિલ અલ-હય્યાની આ નિમણૂક પાછળ આંતરિક ચૂંટણી પ્રક્રિયા હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે, જે કેટલાક મહિનાઓ સુધી ચાલી હતી. પરંતુ આખી પ્રક્રિયા પારદર્શક ન હોવાને કારણે તેના પર શંકાની સોય તાકવામાં આવી રહી છે:
પારદર્શિતાનો અભાવ: હમાસ દ્વારા આ ચૂંટણીના આંકડાઓ સાર્વજનિક કરવામાં આવ્યા નથી. કેટલા સભ્યોએ મતદાન કર્યું? કોને કેટલા મત મળ્યા? અને ચૂંટણીની ચોક્કસ પદ્ધતિ શી હતી? તે અંગે સંગઠન સંપૂર્ણપણે મૌન રહ્યું છે.
પ્રતિસ્પર્ધીને હારાવ્યાની અસ્પષ્ટતા: મિડિયા રિપોર્ટ્સનું માનીએ તો ખાલિલ અલ-હય્યાએ પૂર્વ પ્રમુખ ખાલિદ મશાલને આંતરિક ચૂંટણીમાં હરાવીને આ સર્વોચ્ચ પદ મેળવ્યું છે. પરંતુ હમાસના કોઈ સત્તાવાર સૂત્રે કે ખુદ સંગઠને આ વાતની પુષ્ટિ નથી કરી કે કેટલા મતોથી આ જીત હાંસલ થઈ છે.
વરિષ્ઠ સભ્યોની ગેરહાજરી: ગાઝામાં હાલ ચાલી રહેલા ભીષણ યુદ્ધ અને ઇઝરાયેલ દ્વારા મોટાભાગના વરિષ્ઠ નેતાઓને મોતને ઘાટ ઉતારી દેવાયા હોવાના કારણે સંગઠનના તમામ વરિષ્ઠ સભ્યો આ મતદાન પ્રક્રિયામાં પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે સામેલ થઈ શક્યા નહોતા. જો કે, હમાસનો દાવો છે કે આ ચૂંટણી તેમના આંતરિક નિયમો અને બંધારણ મુજબ જ કરવામાં આવી છે.
આ આંતરિક પ્રક્રિયા પૂર્ણ થતાં જ અગાઉ સંગઠનનું સંચાલન કરતી પાંચ સભ્યોની નેતૃત્વ પરિષદને હવે ભંગ કરી દેવામાં આવી છે અને તેના સભ્યોએ નવા નેતૃત્વના માર્ગને સરળ બનાવવા માટે રાજીનામા આપી દીધા છે.
કોણ છે ખાલિલ અલ-હય્યા?
ખાલિલ અલ-હય્યા એ હમાસના સૌથી જૂના, વફાદાર અને અત્યંત પ્રભાવશાળી નેતાઓમાં ગણાય છે. તેમની રાજકીય સૂઝબૂઝ અને સંગઠન પરની પકડ ઘણી મજબૂત માનવામાં આવે છે. તેમના વિશેની કેટલીક મુખ્ય બાબતો નીચે મુજબ છે:
કતરમાં નિવાસ અને ભૂમિકા: ખાલિલ અલ-હય્યા લાંબા સમયથી કતર દેશમાં રહીને હમાસના વિદેશી અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય બાબતોનું સંચાલન કરી રહ્યા છે.
મુખ્ય વાર્તાકાર (Chief Negotiator): ગાઝા યુદ્ધ શરૂ થયા બાદથી જ યુદ્ધવિરામ લાવવા, યુદ્ધ અટકાવવા અને ઇઝરાયેલી બંદીઓની મુલાકાત કે અદલાબદલી માટે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર હમાસ તરફથી મુખ્ય વાર્તાકાર તરીકે ખાલિલ અલ-હય્યા જ ભૂમિકા ભજવતા આવ્યા છે.
વ્યક્તિતગત દુઃખ અને સંઘર્ષ: ઇઝરાયેલે ભૂતકાળમાં અનેકવાર ખાલિલ અલ-હય્યાને ખતમ કરવાના પ્રયાસો કર્યા છે, પરંતુ તેઓ પ્રત્યેક વખતે બચી નીકળવામાં સફળ રહ્યા છે. ગત વર્ષે કતરના દોહામાં તેમના પર થયેલા એક વિવાદાસ્પદ હુમલામાં તેઓ તો બચી ગયા, પરંતુ તેમના એક પુત્રનું મૃત્યુ થયું હતું. આ ઉપરાંત, ચાલુ વર્ષની શરૂઆતમાં જ ગાઝામાં થયેલા અન્ય એક ઇઝરાયેલી હવાઈ હુમલામાં તેમના વધુ એક પુત્રએ પણ પોતાના પ્રાણ ગુમાવ્યા છે. આમ, વ્યક્તિગત સ્તરે પણ તેમણે ભારે નુકસાન વેઠ્યું છે.
પશ્ચિમ એશિયાના રાજકારણ પર શું થશે અસર?
ખાલિલ અલ-હય્યાનું હમાસના સર્વોચ્ચ પદ પર આવવું એવા સમયે થયું છે જ્યારે ગાઝા પટ્ટીની સ્થિતિ અત્યંત દયનીય અને વિસ્ફોટક છે. ઇઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂની સરકાર હમાસના સંપૂર્ણ ખાતમા સુધી યુદ્ધ રોકવાના મૂડમાં નથી. બીજી તરફ, અલ-હય્યા જેવા અનુભવી અને કડક વલણ ધરાવતા નેતાના હાથમાં કમાન આવ્યા બાદ શાંતિ વાર્તાઓ કઈ દિશામાં આગળ વધશે તે મોટો પ્રશ્ન છે.
કેટલાક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અલ-હય્યા વાટાઘાટોની રણનીતિ સારી રીતે સમજે છે, તેથી ભવિષ્યમાં યુદ્ધવિરામ કે બંધકોની મુક્તિ માટે કોઈ નવો રસ્તો નીકળી શકે છે. તો વળી કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે તેમનું કડક વલણ સંઘર્ષને વધુ લાંબો પણ ખેંચી શકે છે.
હમાસ દ્વારા નવા વડા તરીકે ખાલિલ અલ-હય્યાની પસંદગી ભલે સંગઠનની આંતરિક વ્યવસ્થા માટે જરૂરી રહી હોય, પરંતુ તેની ગુપ્ત અને અસ્પષ્ટ ચૂંટણી પદ્ધતિએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અનેક શંકાઓ પેદા કરી છે. ગાઝાના નિર્દોષ નાગરિકો માટે આ ફેરફાર રાહત લઈને આવશે કે પછી સંઘર્ષની આગને વધુ ભડકાવશે, તે તો આવનાર સમય જ બતાવશે. હાલ પૂરતું સમગ્ર વિશ્વની નજર ખાલિલ અલ-હય્યાના આગામી પગલાંઓ પર જ કેન્દ્રિત છે.
