વિદેશી દાન લેતા પહેલાં સો વાર વિચારજો! કેન્દ્ર સરકાર લાવવા જઈ રહી છે નવો માસ્ટરપ્લાન
ભારતમાં કાર્યરત વિવિધ બિન-સરકારી સંગઠનો (NGOs), ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટો અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓને વિદેશમાંથી મળતી આર્થિક મદદ કે દાનને નિયંત્રિત કરવા માટે ‘ફોરેન કોન્ટ્રિબ્યુશન (રેગ્યુલેશન) એક્ટ’ એટલે કે FCRA કાયદો અમલમાં છે. પ્રેસ ઈન્ફોર્મેશન બ્યુરો (PIB) ના એક સત્તાવાર નિવેદન અનુસાર, આ કાયદાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશની સાર્વભૌમત્વ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને લોકશાહી પ્રક્રિયાઓની રક્ષા કરવાની સાથે જ વિદેશી ભંડોળમાં સંપૂર્ણ પારદર્શિતા લાવવાનો છે.
તાજેતરમાં સંસદના ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન ‘ફોરેન કોન્ટ્રિબ્યુશન (રેગ્યુલેશન) એમેન્ડમેન્ટ બિલ, ૨૦૨૬’ રજૂ કરવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. આ નવું પ્રસ્તાવિત બિલ વર્ષ ૨૦૧૦ના મૂળ FCRA કાયદામાં સુધારો કરવા જઈ રહ્યું છે. જોકે, આ પ્રસ્તાવિત કાયદાનો કેટલાક રાજકીય પક્ષો અને ચર્ચ સંગઠનો દ્વારા વિરોધ પણ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેના કારણે આ વિષય હાલ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.
કાયદાનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય: પ્રતિબંધ નહીં પરંતુ પારદર્શક નિયમન
કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા સંચાલિત આ કાયદાકીય માળખું વિદેશમાંથી નાણાં, જામીનગીરીઓ કે વસ્તુઓ સ્વીકારતી સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓ માટે સ્પષ્ટ નિયમો નક્કી કરે છે. સરકારના અધિકૃત વર્તુળોએ આ અંગે ફેલાયેલી ગેરસમજોને દૂર કરતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, FCRA એ નાગરિક સમાજ (Civil Society) કે આંતરરાષ્ટ્રીય મદદ પર કોઈ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદતો કાયદો નથી.
આજે પણ દેશમાં હજારો નોંધાયેલી સંસ્થાઓ આરોગ્ય, શિક્ષણ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન જેવા મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં વિદેશી ફંડિંગ મેળવીને સક્રિયપણે કામ કરી રહી છે. આ કાયદો બિન-સરકારી પ્રવૃત્તિઓને રોકવા માટે નહીં, પરંતુ બેંકિંગ માધ્યમોને ચકાસવા, ઓનલાઈન ડિસ્ક્લોઝર (જવાબદેહી) વધારવા અને વિદેશી નાણાંના જોરે દેશની આંતરિક બાબતો કે લોકશાહી સંસ્થાઓને પ્રભાવિત કરવાના પ્રયાસોને રોકવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ભારતીય કાયદાની સરખામણી
ભારતનો આ કાયદો વિશ્વના અન્ય સાર્વભૌમ અને લોકશાહી દેશોના કાયદાઓ સાથે સુસંગત છે. વિશ્વના ઘણા વિકસિત દેશો પણ પોતાની આંતરિક રાજનીતિ અને સામાજિક તાણાવાણામાં વિદેશી હસ્તક્ષેપ રોકવા માટે આવા કડક નિયમો ધરાવે છે:
-
અમેરિકા: ફોરેન એજન્ટ્સ રજીસ્ટ્રેશન એક્ટ (FARA)
-
ઓસ્ટ્રેલિયા: ફોરેન ઈન્ફલુઅન્સ ટ્રાન્સપરન્સી સ્કીમ
-
કેનેડા અને બ્રિટન: વિદેશી પ્રભાવ અને દાન માટેના આધુનિક પારદર્શક નિયમો
ભારતનો FCRA કાયદો પણ આ જ વૈશ્વિક ધોરણોને અનુસરે છે, જેથી વિદેશથી આવતા નાણાંનો ઉપયોગ ચોક્કસ અને કાયદેસરના હેતુ માટે જ થાય.
પાંચ દાયકાનો ઇતિહાસ અને કાયદાકીય સુધારાની સફર
ભારતમાં વિદેશી દાનને નિયંત્રિત કરવાનો ઇતિહાસ પાંચ દાયકા જૂનો છે. સમય જતાં બદલાતી પરિસ્થિતિઓ અને ટેકનોલોજીના આધારે તેમાં અનેક સુધારા કરવામાં આવ્યા છે:
૧. ૧૯૭૬ અને ૨૦૧૦: સૌપ્રથમ ૧૯૭૬માં આ કાયદો બનાવવામાં આવ્યો હતો, જેને બાદમાં ૨૦૧૦માં વધુ વ્યાપક અને મજબૂત બનાવવામાં આવ્યો.
૨. ૨૦૧૬, ૨૦૧૮ અને ૨૦૨૦ ના સુધારા: આ વર્ષો દરમિયાન કાયદામાં મહત્ત્વના ફેરફારો કરાયા. જેમાં સંસ્થાના મુખ્ય હોદ્દેદારો માટે ઓળખ ચકાસણી (Identity Verification) ફરજિયાત કરવામાં આવી.
૩. એક જ બેંક ખાતું: વિદેશી ફંડિંગ મેળવવા માટે નવી દિલ્હી સ્થિત સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) ની મુખ્ય શાખામાં જ ખાસ ખાતું ખોલાવવાનું અનિવાર્ય કરાયું.
૪. વહીવટી ખર્ચની મર્યાદા: સંસ્થાઓ પોતાના કુલ વિદેશી ફંડમાંથી વહીવટી ખર્ચ (Administrative Expenses) પેટે મહત્તમ ૨૦ ટકા રકમ જ વાપરી શકે તેવો નિયમ બનાવાયો.
૫. સબ-ગ્રાન્ટિંગ પર રોક: વિદેશથી મળેલું ફંડ કોઈ ત્રીજી સંસ્થા કે NGO ને ટ્રાન્સફર (Sub-granting) કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો.
૨૦૨૬ ના પ્રસ્તાવિત બિલની નવી જોગવાઈઓ
સંસદમાં રજૂ થનારા નવા સુધારા વિધેયક ૨૦૨૬ નો હેતુ ભૂતકાળના ઓપરેશનલ પડકારોને ઉકેલવાનો અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓને વધુ સરળ બનાવવાનો છે:
-
મિલકતોનું સંચાલન: જો કોઈ સંસ્થાનું રજીસ્ટ્રેશન રદ થાય કે તેની મુદત પૂરી થઈ જાય, તો વિદેશી ફંડિંગથી ઊભી કરાયેલી મિલકતોના સંચાલન માટે એક ચોક્કસ સત્તાધિકારી (Designated Authority) ની નિમણૂક કરવામાં આવશે. જો સંસ્થાનું રજીસ્ટ્રેશન ભવિષ્યમાં રિન્યૂ થાય, તો આ મિલકતો તેમને પરત સોંપી દેવાશે.
-
ધાર્મિક સ્થળોની સુરક્ષા: પૂજા અને પ્રાર્થનાના સ્થળોના ધાર્મિક સ્વરૂપને સંપૂર્ણ રક્ષણ આપવા માટે સ્પષ્ટ જોગવાઈઓ રાખવામાં આવી છે.
-
કાનૂની અધિકાર: જો કોઈ સંસ્થા સામે કાર્યવાહી થાય, તો તેમને જિલ્લા અદાલતો (District Courts) માં અપીલ કરવાનો ન્યાયિક અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.
-
સજા અને દંડમાં રાહત: કાયદા હેઠળ મહત્તમ જેલની સજા ૫ વર્ષથી ઘટાડીને ૧ વર્ષ કરવાની પ્રપોઝલ છે. આ ઉપરાંત રાજ્ય સ્તરીય તપાસ માટે પરસ્પર સહયોગી મંજૂરી માળખું બનાવવાની પણ જોગવાઈ છે.
એકંદરે, FCRA કાયદો અને તેમાં આવી રહેલા નવા સુધારા એ બાબતની ખાતરી આપે છે કે દેશમાં સેવાકીય અને ચેરિટેબલ પ્રવૃત્તિઓ સુચારૂ રીતે ચાલતી રહે, પરંતુ તેની આડમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે કોઈ સમજૂતી ન થાય. પારદર્શક નાણાકીય વ્યવહારો અને જવાબદેહી સુનિશ્ચિત કરીને આ કાયદો ભારતીય લોકશાહીને વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
