૩૧ જુલાઈ વીતી ગઈ છતાં હજુ આ લોકો ભરી શકે છે ITR! જાણો તમારી છેલ્લી તારીખ કઈ છે?
આપણા દેશમાં દર વર્ષે ઇનકમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) દાખલ કરવાનો સમય આવે એટલે મોટાભાગના ટેક્સપેયર્સમાં એક જ ચર્ચા શરૂ થઈ જાય છે – “રિટર્ન ભરવાની છેલ્લી તારીખ કઈ છે?” સામાન્ય રીતે આપણે ૩૧ જુલાઈને જ રિટર્ન ભરવાની છેલ્લી તારીખ માનવાની ભૂલ કરી બેસીએ છીએ. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આવકવેરા કાયદા હેઠળ દરેક ટેક્સપેયર માટે રિટર્ન દાખલ કરવાની અંતિમ તારીખ એકસરખી હોતી નથી. તમારી આવકનો સ્ત્રોત શું છે, તમે નોકરી કરો છો, વેપાર કરો છો કે ફ્રીલાન્સ પ્રોફેશનલ છો – તે આધારે તમારી ડેડલાઇન નક્કી થાય છે.
આકારણી વર્ષ (Assessment Year) ૨૦૨૬-૨૭ માટે પણ આવકવેરા વિભાગ દ્વારા અલગ-અલગ વર્ગના કરદાતાઓ માટે અલગ-અલગ સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. ચાલો આ લેખમાં વિગતવાર સમજીએ કે કયા કરદાતા માટે કઈ તારીખ મહત્વની છે અને ટેક્સ ઓડિટના કાયદા કોને લાગુ પડે છે.
૧. પગારદાર વર્ગ, પેન્શનર્સ અને સામાન્ય કરદાતાઓ માટેની ડેડલાઇન
નોકરીયાત વર્ગ (Salaried Class), વિદ્યાર્થીઓ અને પેન્શન મેળવતા દેશના કરોડો નાગરિકો માટે આકારણી વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ નું રિટર્ન ફાઇલ કરવાની અંતિમ તારીખ ૩૧ જુલાઈ ૨૦૨૬ હતી. આ વર્ગના મોટાભાગના લોકો ITR-1 અને ITR-2 ફોર્મ ભરે છે, જેમાં આવકના સ્ત્રોત મોટે ભાગે પગાર, પેન્શન, વ્યાજની આવક કે એક મકાન મિલકતની આવક સુધી સીમિત હોય છે.
આ ઉપરાંત, એવા નાના વેપારીઓ અને પ્રોફેશનલ્સ જેમને પોતાના ખાતાઓનું ટેક્સ ઓડિટ કરાવવું પડતું નથી (Non-Audit Cases), તેમના માટે ITR ફાઇલ કરવાની છેલ્લી તારીખ ૩૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ નક્કી કરવામાં આવી હતી. સરકારનો આ અંતિમ તારીખ પાછળનો મુખ્ય હેતુ એ હોય છે કે સામાન્ય કરદાતાઓને પોતાનું વાર્ષિક હિસાબ-કિતાબ પૂરું કરવા માટે પૂરતો સમય મળી રહે.
૨. ટેક્સ ઓડિટના દાયરામાં આવતા વેપારીઓ માટે ૩૧ ઓક્ટોબરની તારીખ
હવે વાત કરીએ એવા કરદાતાઓની જેમના માટે રિટર્ન ભરવાની છેલ્લી તારીખ હજુ બાકી છે. જો તમે એવા બિઝનેસમેન કે પ્રોફેશનલ છો જેમના ખાતાઓનું આવકવેરા કાયદાની કલમ ૪૪એબી (Section 44AB) હેઠળ ટેક્સ ઓડિટ કરાવવું ફરજિયાત છે, તો તમારા માટે ITR ફાઇલ કરવાની અંતિમ તારીખ ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ છે.
આ ડેડલાઇન માત્ર મુખ્ય વેપારીઓ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ નીચે મુજબના કરદાતાઓને પણ લાગુ પડી શકે છે:
એવા પ્રોફેશનલ્સ કે જેઓની વાર્ષિક ગ્રોસ રિસિપ્ટ્સ (કુલ આવક) ટેક્સ ઓડિટની શરતો હેઠળ આવે છે.
આવી ઓડિટ થતી ભાગીદારી પેઢીઓ (Audit Firms) ના વર્કિંગ પાર્ટનર્સ.
એવા કરદાતાઓ કે જેમના ખાતાઓનું આવકવેરા કાયદાની અન્ય કોઈ વિશેષ કલમો હેઠળ ઓડિટ કરાવવું કાયદાકીય રીતે જરૂરી હોય.
આવા કરદાતાઓના હિસાબો મોટા પાયે હોય છે, તેથી ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA) દ્વારા ખાતાઓની સંપૂર્ણ ચકાસણી કર્યા બાદ જ રિટર્ન ફાઇલ કરવાનું હોય છે. આ કારણોસર સરકાર તેમને ઓક્ટોબરના અંત સુધીનો વધારાનો સમય આપે છે.
૩. ટેક્સ ઓડિટ કોના માટે ફરજિયાત છે? જાણો નિયમો અને મર્યાદા (Limits)
ઘણા નવા ઉદ્યોગસાહસિકો અને પ્રોફેશનલ્સના મનમાં એ મૂંઝવણ હોય છે કે “મારે ટેક્સ ઓડિટ કરાવવું પડશે કે નહીં?” આવકવેરા કાયદા મુજબ તેની ચોક્કસ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે:
પ્રોફેશનલ્સ માટે: જો તમે ડોક્ટર, વકીલ, એન્જિનિયર, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ કે અન્ય કોઈ સ્વતંત્ર વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા છો અને એક નાણાકીય વર્ષમાં તમારી કુલ પ્રાપ્તિ (Gross Receipts) રૂ. ૫૦ લાખથી વધુ થાય છે, તો તમારે ટેક્સ ઓડિટ કરાવવું ફરજિયાત બને છે.
વેપારીઓ માટે: સામાન્ય રીતે વેપારીઓ કે બિઝનેસમેન માટે જો વાર્ષિક ટર્નઓવર રૂ. ૧ કરોડથી વધુ હોય, તો ઓડિટ જરૂરી બને છે.
૧૦ કરોડ સુધીની વિશેષ છૂટછાટ: જો તમારા બિઝનેસમાં મોટાભાગના વ્યવહારો ડિજિટલ કે બેંકિંગ માધ્યમથી થાય છે – એટલે કે કુલ આવક અને કુલ ખર્ચના વ્યવહારોમાં રોકડ (Cash) નો ઉપયોગ ૫ ટકાથી વધુ નથી – તો તમારા માટે ઓડિટની આ મર્યાદા વધારીને રૂ. ૧૦ કરોડ સુધી કરવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત, જો કોઈ કરદાતા અનુમાનિત કર વ્યવસ્થા (Presumptive Taxation Scheme – કલમ 44AD/44ADA) માંથી બહાર નીકળે છે અથવા સરકાર દ્વારા નક્કી કરાયેલા દર કરતાં ઓછી આવક દર્શાવવા માગે છે, તો તેવા કિસ્સામાં પણ ટર્નઓવર ઓછું હોવા છતાં ટેક્સ ઓડિટ કરાવવું અનિવાર્ય બની જાય છે.
૪. ટેક્સ ઓડિટ રિપોર્ટ સબમિટ કરવાની પ્રક્રિયા અને છેલ્લી તારીખ
અહીં એક મહત્વનો નિયમ સમજવો ખૂબ જરૂરી છે. ટેક્સ ઓડિટ કરાવનાર કરદાતાઓએ માત્ર રિટર્ન જ નથી ભરવાનું હોતું, પરંતુ તે પહેલાં પોતાનો ટેક્સ ઓડિટ રિપોર્ટ (TAR) પણ આવકવેરા વિભાગને સોંપવાનો હોય છે.
આવકવેરાના નિયમો અનુસાર, ટેક્સ ઓડિટ રિપોર્ટ સોંપવાની અંતિમ તારીખ એ ITR ફાઇલ કરવાની છેલ્લી તારીખ કરતાં બરાબર એક મહિનો પહેલાંની હોય છે. એટલે કે, જે વેપારીઓ માટે રિટર્ન ભરવાની છેલ્લી તારીખ ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ છે, તેમણે પોતાનો ઓડિટ રિપોર્ટ ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુધીમાં સબમિટ કરી દેવો પડે છે.
આ ઓડિટ રિપોર્ટ અધિકૃત ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવે છે અને તેને ઈલેક્ટ્રોનિક પદ્ધતિથી ઈ-ફાઈલિંગ પોર્ટલ પર અપલોડ કરવાનો હોય છે. આ માટે મુખ્યત્વે ફોર્મ ૩સીએ (Form 3CA) અને ફોર્મ ૩સીબી (Form 3CB) તેમજ આંકડાકીય વિગતો માટે ફોર્મ ૩સીડી (Form 3CD) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
૫. ચાલુ વર્ષે રિટર્ન ફાઇલિંગના આંકડા શું કહે છે?
દેશમાં કરદાતાઓની જાગૃતિ અને ઈ-ફાઈલિંગ પોર્ટલની સરળતાને કારણે દર વર્ષે સમયસર રિટર્ન ભરનારા લોકોની સંખ્યામાં મોટો ઉછાળો જોવા મળી રહ્યો છે. આવકવેરા વિભાગ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના આંકડા મુજબ:
૩૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ સુધીમાં આકારણી વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ માટે દેશભરમાંથી ૭.૮ કરોડથી પણ વધુ ITR દાખલ થઈ ચૂક્યા હતા.
આ કુલ આંકડામાંથી, માત્ર ૩૧ જુલાઈની પ્રથમ ડેડલાઇન સુધીમાં જ ૫.૯ કરોડથી વધુ ITR-1 અને ITR-2 ફાઇલ કરી દેવામાં આવ્યા હતા.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે દેશનો નોકરીયાત વર્ગ અને નાના કરદાતાઓ ટેક્સ નિયમો પ્રત્યે વધુ જવાબદાર બન્યા છે અને સમયમર્યાદા પૂરી થાય તે પહેલાં જ પોતાનું રિટર્ન દાખલ કરી દે છે.
નુક્સાનથી બચવા સમયસર પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરો
જો તમે પણ ટેક્સ ઓડિટના દાયરામાં આવતા વેપારી કે પ્રોફેશનલ હોવ, તો અંતિમ તારીખ ૩૧ ઓક્ટોબરની રાહ જોયા વગર અત્યારથી જ તમારા સી.એ. (CA) સાથે મળીને ડેટા ચકાસણી અને ઓડિટ રિપોર્ટ તૈયાર કરાવવાની કામગીરી શરૂ કરી દેવી જોઈએ.
છેલ્લી ઘડીએ ઇનકમ ટેક્સ પોર્ટલ પર આવતા ટેકનિકલ ટ્રાફિક અને દંડ (Penalty) થી બચવા માટે સમયસર ઓડિટ રિપોર્ટ (૩૦ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં) અને આઈટીઆર (૩૧ ઓક્ટોબર સુધીમાં) ફાઇલ કરી દેવું એ જ એક સમજદારીપૂર્વકનો નિર્ણય રહેશે.
