મોબાઈલ નંબરથી લોકેશન ટ્રેકિંગનો દાવો કેટલો સાચો? જાણો કેવી રીતે લોકો થાય છે સાયબર ફ્રોડનો ભોગ!

સોશિયલ મીડિયા પર સ્ક્ર્રોલ કરતી વખતે આપણને ઘણીવાર એવી જાહેરાતો કે રીલ્સ જોવા મળે છે, જેમાં દાવો કરવામાં આવે છે કે “માત્ર મોબાઈલ નંબર નાખો અને સામને વાળા વ્યક્તિનું લાઈવ લોકેશન મેળવો.” ઇન્ટરનેટ પર “Track Live Location by Mobile Number” સર્ચ કરશો તો સેંકડો વેબસાઈટ અને એપ્સની લાઇન લાગી જશે, જે આ પ્રકારનો દાવો કરતી હોય છે. પરંતુ શું આ વાસ્તવમાં શક્ય છે? ચાલો, આ દાવા પાછળનું સાચું સત્ય વિગતવાર જાણીએ.

શું માત્ર મોબાઈલ નંબરથી કોઈનું લાઈવ લોકેશન ટ્રેક થઈ શકે?

માત્ર કોઈ વ્યક્તિનો મોબાઈલ નંબર હોવાથી તેનું લાઈવ લોકેશન શોધી શકાતું નથી. મોબાઈલ નંબર એ માત્ર સીમકાર્ડની એક ઓળખ (Identity) છે. તે સ્માર્ટફોન કે વ્યક્તિ હાલમાં ક્યાં છે તે દર્શાવતો નથી, જ્યાં સુધી તે વ્યક્તિ પોતે તેની ઈચ્છાથી પોતાનું લોકેશન શેર ન કરે.

વાસ્તવમાં, સ્માર્ટફોનનું લોકેશન ટ્રેક કરવા માટે જીપીએસ (GPS), નજીકના મોબાઈલ ટાવર, વાઈ-ફાઈ નેટવર્ક અને ફોનના સેન્સર્સની જરૂર પડે છે. આ માહિતી મેળવવા માટે વપરાશકર્તાની (User) મંજૂરી અથવા કાનૂની પ્રક્રિયાની જરૂર હોય છે. તેથી, કોઈપણ ત્રીજી વ્યક્તિ માત્ર નંબરથી તમારું લોકેશન જોઈ શકતી નથી.

ઓનલાઈન વેબસાઈટ્સ શા માટે આવા ખોટા દાવા કરે છે?

જ્યારે તમે આવી લોકેશન ટ્રેકિંગ વેબસાઈટ્સ પર જાઓ છો, ત્યારે સ્ક્રીન પર એક નકલી ‘સ્કેનિંગ’ એનિમેશન બતાવવામાં આવે છે. લોકોને એવું લાગે છે કે સિસ્ટમ ખરેખર ફોન ટ્રેક કરી રહી છે, પરંતુ આ માત્ર એક માર્કેટિંગ ત્રમંડ અને છેતરપિંડી હોય છે. આવી વેબસાઈટ્સ મુખ્યત્વે નીચે મુજબના હેતુઓથી લોકોને જાળમાં ફસાવે છે:

૧. ફેક સર્વે અને પૈસાની ઉઘરાણી

લોકેશન બતાવવાના નામે તમારી પાસે કોઈ એપ ડાઉનલોડ કરાવવામાં આવે છે, ઓનલાઈન સર્વે ભરાવવામાં આવે છે અથવા થોડી ફી ચુકવવાનું કહેવામાં આવે છે. પૈસા લીધા પછી પણ કોઈ લોકેશન મળતું નથી.

૨. પર્સનલ ડેટાની ચોરી

આવી સાઈટ્સ તમારો મોબાઈલ નંબર, ઈમેલ આઈડી, ઓટીપી (OTP) અથવા બેંકની વિગતો માંગી લે છે. પાછળથી આ ડેટાનો ઉપયોગ સાયબર ફ્રોડ, ફિશિંગ અને નાણાકીય છેતરપિંડી માટે કરવામાં આવે છે.

૩. જૂના અને બિનઉપયોગી રેકોર્ડ્સ

કેટલીક વેબસાઈટ્સ સીમકાર્ડના પહેલા ૪-૫ આંકડાના આધારે તે સીમકાર્ડ કયા રાજ્યનું કે કયા ટેલિકોમ સર્કલનું છે તે બતાવી દે છે (જેમ કે ‘ગુજરાત’ કે ‘મહારાષ્ટ્ર’). આ માહિતીને વ્યક્તિના હાલના લાઈવ લોકેશન સાથે કોઈ લેવાદેવા હોતી નથી.

સ્માર્ટફોનનું લોકેશન વાસ્તવમાં કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

કોઈપણ ફોનનું લોકેશન જાણવા માટે માત્ર એક ટેકનોલોજી કાફી નથી. તેના માટે સ્માર્ટફોનનું જીપીએસ, આસપાસના મોબાઈલ ટાવર્સ, વાઈ-ફાઈ કનેક્શન અને સેન્સર્સ એકસાથે કામ કરે છે. જોકે, આ ડેટા સુધી સામાન્ય માણસ કે કોઈપણ અનધિકૃત વેબસાઈટ પહોંચી શકતી નથી.

ગુગલ મેપ્સ (Google Maps) અને એપલનું ‘ફાઈન્ડ માય’ (Apple Find My) જેવા ટૂલ્સ ત્યારે જ કામ કરે છે જ્યારે વપરાશકર્તા પોતે સામેથી લોકેશન શેરિંગ ઓન કરે. કોઈ પણ મોટી ટેક કંપની પોતાના યુઝરની પ્રાઈવસીનો ભંગ કરીને થર્ડ-પાર્ટીને આવો ડેટા આપતી નથી.

પોલીસ અને તપાસ એજન્સીઓ કેવી રીતે લોકેશન શોધી કાઢે છે?

ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય કે, જો મોબાઈલ નંબરથી લોકેશન ટ્રેક ન થઈ શકતું હોય તો પોલીસ ગુનેગારોને કેવી રીતે પકડી પાડે છે?

વાસ્તવિક દુનિયામાં, કાનૂની મંજૂરી વગર પોલીસ પણ સીધું લોકેશન જોઈ શકતી નથી. તેના માટે ચોક્કસ કાનૂની પ્રક્રિયા અનુસરવી પડે છે:

• સેલ ટાવર ટ્રાયંગ્યુલેશન (Cell Tower Triangulation): આપણો મોબાઈલ હંમેશાં નજીકના નેટવર્ક ટાવર સાથે જોડાયેલો હોય છે. જ્યારે કોઈ ગુનાહિત કેસમાં તપાસ કરવાની હોય, ત્યારે પોલીસ ટેલિકોમ કંપનીઓ (જેમ કે Jio, Airtel, VI) ની મદદ લે છે.

• કાનૂની પરવાનગી મળ્યા બાદ ટેલિકોમ કંપનીઓ સીડીઆર (Call Detail Records) અને સેલ ટાવર ટ્રાયંગ્યુલેશન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને ફોન કયા ટાવરના એરિયામાં છે તે લોકેશન શોધે છે. આ સુવિધા માત્ર સરકારી એજન્સીઓ પાસે જ ઉપલબ્ધ હોય છે.

જો તમારો ફોન ચોરી થઈ જાય તો શું કરવું?

જો તમારો ફોન ખોવાઈ જાય કે ચોરી થઈ જાય, તો તેને માત્ર મોબાઈલ નંબરથી ટ્રેક કરી શકાતો નથી. પરંતુ આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે ભારત સરકારે એક ખાસ પોર્ટલ શરૂ કર્યું છે.

• CEIR પોર્ટલ (Central Equipment Identity Register): જો ફોન ચોરાઈ જાય, તો તમે સરકારના અધિકૃત CEIR પોર્ટલ (ceir.gov.in) પર જઈ શકો છો.

• ત્યાં તમારા ફોનનો ૧૫ આંકડાનો IMEI નંબર દર્જ કરીને ચોરાયેલા ફોનને બ્લોક કરાવી શકો છો. એકવાર ફોન બ્લોક થઈ ગયા પછી, જ્યારે પણ તેમાં કોઈ નવું સીમકાર્ડ નાખવામાં આવશે કે તે નેટવર્ક સાથે જોડાશે, ત્યારે પોલીસ તેને ટ્રેક કરી શકશે.

કઈ બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું?

સાયબર એક્સપર્ટ્સની સલાહ મુજબ, અજાણી કે શંકાસ્પદ વેબસાઈટ્સ પર ક્યારેય પોતાનો અથવા સગા-સંબંધીઓનો મોબાઈલ નંબર નાખીને લોકેશન શોધવાનો પ્રયાસ કરવો નહીં.

• કોઈપણ પ્લેટફોર્મ પર તમારો ઓટીપી (OTP), યુપીઆઈ પિન (UPI PIN) કે બેંકિંગ વિગતો શેર કરશો નહીં.

• જો તમારે પરિવારના સભ્યોની સુરક્ષા માટે તેમના લોકેશન પર નજર રાખવી હોય, તો ગુગલ મેપ્સના અધિકૃત ‘Location Sharing’ ફીચર અથવા એપલના ‘Find My’ ઓપ્શનનો જ ઉપયોગ કરો, જે સંપૂર્ણપણે સલામત છે.

ટૂંકમાં, ઇન્ટરનેટ પર માત્ર નંબરથી લાઈવ લોકેશન બતાવવાના દાવાઓ સંપૂર્ણપણે ખોટા અને એક પ્રકારની સાયબર જાળ છે. આવી અફવાઓથી બચવું અને સજાગ રહેવું એ જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.