ઈન્ફલ્યુએન્ઝા: જેને આપણે સામાન્ય શરદી ગણીને અવગણીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં કેટલો ઘાતક હોઈ શકે?

આપણા દેશમાં જ્યારે પણ ઋતુ બદલાય છે, ખાસ કરીને ચોમાસામાં કે શિયાળાની શરૂઆતમાં, ત્યારે ઘરે-ઘરે લોકો છીંકો ખાતા, તાવથી પીડાતા કે ગળાના દુખાવાની ફરિયાદ કરતા જોવા મળે છે. મોટાભાગના લોકો આને “સામાન્ય મોસમી તાવ” કે “સામાન્ય શરદી-ઉધરસ” ગણીને અવગણી દે છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે બે-ત્રણ દિવસમાં આરામ કરવાથી કે કોઈ દેશી ઉકાળો પીવાથી આ મટી જશે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે જેને આપણે સામાન્ય તાવ સમજીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં ‘ઈન્ફલ્યુએન્ઝા’ એટલે કે ‘ફ્લૂ’ હોઈ શકે છે?

આપણા સમાજમાં પોલિયો, ખસરા (ઓરી), કે હેપેટાઇટિસ જેવા રોગોથી બચવા માટે લોકો બાળકોને રસી અપાવવામાં જરાય વિલંબ નથી કરતા. પરંતુ જ્યારે ફ્લૂની રસીની વાત આવે છે, ત્યારે લોકો તેને બિનજરૂરી ખર્ચ કે નકામી બાબત ગણે છે. પરિણામે, ફ્લૂની વાર્ષિક રસી એ આજે પણ ભારતમાં સૌથી ઓછી લેવાતી રસીઓમાંની એક છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે ફ્લૂને હળવાશથી લેવાની ભૂલ આપણને કેટલી મોંઘી પડી શકે છે અને દર વર્ષે તેની રસી લેવી કેમ અત્યંત જરૂરી છે.

સામાન્ય શરદી અને ફ્લૂ વચ્ચેનો તફાવત: સૌથી મોટી ગેરસમજ

લોકોમાં સૌથી મોટી ગેરસમજ એ છે કે તેઓ ફ્લૂ અને સામાન્ય શરદીને એક જ ગણે છે. તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર, આ બંને અલગ-અલગ વાયરસથી થતી બીમારીઓ છે. સામાન્ય શરદી ધીમે-ધીમે શરૂ થાય છે અને થોડા દિવસોમાં જાતે જ સારી થઈ જાય છે, જ્યારે ફ્લૂનો હુમલો અચાનક અને તીવ્ર હોય છે.

એક સ્વસ્થ વ્યક્તિ કદાચ ફ્લૂના ચેપમાંથી થોડા દિવસોમાં સાજી થઈ પણ જાય, પરંતુ જે લોકો પહેલાથી જ કોઈ ગંભીર કે ક્રોનિક બીમારીથી પીડાઈ રહ્યા છે, તેમના માટે ફ્લૂ જાનલેવા સાબિત થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, અસ્થમા (દમ), હૃદયરોગ, કિલડની કે લીવરની તકલીફ ધરાવતા દર્દીઓ માટે ફ્લૂનો વાયરસ અત્યંત ખતરનાક નીવડે છે. આ બીમારી શરીરમાં અન્ય ગંભીર જટિલતાઓ ઊભી કરી શકે છે, તેથી તેને સામાન્ય મોસમી તાવ માનીને બેસી રહેવું મુર્ખામીભર્યું છે.

“સારવાર કરતાં અટકાવ શ્રેષ્ઠ”: દવાઓ પર નિર્ભર રહેવું કેટલું યોગ્ય?

ઘણા લોકો એવું વિચારતા હોય છે કે, “જો ફ્લૂ થશે તો બે ગોળીઓ ગળી લઈશું, સાજા થઈ જઈશું! તેના માટે રસી લેવાની શી જરૂર?” પરંતુ તબીબોનું કહેવું છે કે કોઈપણ બીમારીની સારવાર કરાવવા કરતાં તેનો અટકાવ કરવો (Prevention is better than cure) એ હંમેશા વધુ બુદ્ધિમાનીભર્યો માર્ગ છે.

ફ્લૂ એક એવી બીમારી છે જેને યોગ્ય સમયે રસી લઈને સરળતાથી અટકાવી શકાય છે. વાર્ષિક રસી લેવાથી દર્દીમાં બીમારીની ગંભીરતા, હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાનું જોખમ અને મૃત્યુની શક્યતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે. ફ્લૂનો વાયરસ ફેફસાં સુધી પહોંચીને ‘ન્યુમોનિયા’ જેવી ગંભીર સ્થિતિ સર્જી શકે છે. ઉપરાંત, તે અસ્થમા કે હૃદયરોગના દર્દીઓની જૂની બીમારીને અચાનક ઉથલો મરાવી શકે છે, જેના કારણે દર્દીને આઈસીયુ (ICU) સુધી પહોંચવું પડે છે.

રસી વિશેની ભ્રમણા: શું ફ્લૂની રસી લેવાથી જ ફ્લૂ થઈ જાય છે?

આપણા સમાજમાં ફ્લૂની રસીને લઈને એક બહુ મોટો ભ્રમ ફેલાયેલો છે. ઘણા લોકો એવું માને છે કે રસી લીધા પછી જ તેમને તાવ કે શરદી થઈ ગઈ. ડૉક્ટરો આ વાતને સ્પષ્ટપણે નકારે છે. ફ્લૂની રસીમાં નિષ્ક્રિય (મૃત) વાયરસ કે તેના ભાગો હોય છે, જે શરીરમાં બીમારી પેદા કરી શકતા નથી.

હા, રસી લીધા પછી કેટલાક લોકોને રસી આપવાના સ્થાન પર થોડો દુખાવો કે સોજો આવી શકે છે, અથવા એક-બે દિવસ માટે હળવો તાવ, શરીરનો દુખાવો કે થાક અનુભવાઈ શકે છે. પરંતુ આ કોઈ બીમારી નથી. આનો અર્થ એ છે કે તમારા શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (ઈમ્યુનિટી) રસી પ્રત્યે સક્રિય થઈ રહી છે અને વાયરસ સામે લડવા માટે સુરક્ષા કવચ તૈયાર કરી રહી છે. આ કામચલાઉ લક્ષણોથી ડરીને રસી ન લેવી એ યોગ્ય નથી.

દર વર્ષે નવી રસી કેમ જરૂરી? કોણે લેવી જોઈએ આ રસી?

પોલિયો કે ખસરાની રસીની જેમ ફ્લૂની રસી જીવનમાં એક વાર લઈને નવરા થઈ શકાતું નથી. તેનું કારણ એ છે કે ફ્લૂનો વાયરસ ખૂબ જ ચાલાક છે; તે સતત પોતાના રૂપ અને બંધારણમાં બદલાવ (મ્યુટેશન) કરતો રહે છે. દર વર્ષે વિશ્વમાં ફ્લૂના નવા-નવા સ્ટ્રેન (પ્રકારો) ફેલાય છે. આ જ કારણે ગયા વર્ષે લીધેલી રસીની અસર નવા વર્ષના વાયરસ સામે ઓછી થઈ જાય છે.

તબીબોની સલાહ મુજબ, દર વર્ષે માર્કેટમાં આવતી નવી રસી લેવી જોઈએ, જે તે સીઝનમાં ફેલાનારા સંભવિત વાયરસ સ્ટ્રેન આધારિત તૈયાર કરવામાં આવી હોય છે.

બીજી એક ગેરસમજ એ છે કે આ રસી માત્ર નાના બાળકો કે વૃદ્ધો માટે જ છે. વાસ્તવમાં, ૧૮ વર્ષથી ઉપરના દરેક વ્યક્તિએ દર વર્ષે આ રસી લેવી જોઈએ. ખાસ કરીને:

• ૫૦ વર્ષથી વધુ વયના રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકો

• સગર્ભા સ્ત્રીઓ (ગર્ભવતી મહિલાઓ)

• હેલ્થકેર વર્કર્સ (ડૉક્ટર્સ, નર્સ અને હોસ્પિટલ સ્ટાફ)

• ડાયાબિટીસ, બીપી કે હૃદયરોગથી પીડાતા દર્દીઓ

આ તમામ માટે દર વર્ષે ફ્લૂ શૉટ લેવો અત્યંત આવશ્યક છે.

રસી લેવાનો યોગ્ય સમય અને ક્વાડ્રિવેલન્ટ રસીનું મહત્વ

ભારત જેવા દેશમાં ફ્લૂનો ઉપદ્રવ મુખ્યત્વે ચોમાસા દરમિયાન અને ત્યારબાદ વધતો હોય છે. તેથી ડૉક્ટરોના મતે, ફ્લૂની મોસમ શરૂ થાય તે પહેલાં એટલે કે એપ્રિલ અથવા મે મહિનામાં આ રસી લગાવી લેવી સૌથી ઉત્તમ ગણાય છે. ચોમાસું શરૂ થાય તે પહેલાં રસી લેવાથી શરીરને વાયરસ સામે લડવા માટે પૂરતી એન્ટિબોડીઝ અને મજબૂત ઈમ્યુનિટી બનાવવાનો પૂરતો સમય મળી જાય છે.

સામાન્ય રીતે ડૉક્ટરો ક્વાડ્રિવેલન્ટ ફ્લૂ વેક્સિન (Quadrivalent Flu Vaccine) લેવાની ભલામણ કરે છે. આ રસી તે ચોક્કસ સીઝનમાં ફેલાવાની શક્યતા ધરાવતા વાયરસના ચાર અલગ-અલગ મુખ્ય સ્ટ્રેન સામે એકસાથે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

આપણે અવારનવાર સ્વાસ્થ્ય પાછળ હોસ્પિટલોના મોટા બિલ ચૂકવીએ છીએ, પણ જ્યારે સમયસર અટકાવ (Prevention) કરવાની વાત આવે છે ત્યારે આળસ કરી જઈએ છીએ. ફ્લૂ એ માત્ર એક મોસમી તાવ નથી, પરંતુ યોગ્ય કાળજી ન લેવાય તો ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે તેવી બીમારી છે.

તમારા પરિવારને, ખાસ કરીને ઘરમાં રહેલા વૃદ્ધો અને બીમાર વ્યક્તિઓને આ સિઝનલ ચેપથી બચાવવા માટે વાર્ષિક ફ્લૂ વેક્સિન અપાવવી એ સમજદારીભર્યું પગલું છે. થોડીક જાગૃતિ અને એક નાનો ટીકો તમને અને તમારા પરિવારને હોસ્પિટલના મોટા ખર્ચ અને શારીરિક પીડાથી બચાવી શકે છે.