લિફ્ટ અકસ્માતમાં ૩ કરોડનું વળતર! સુપ્રીમ કોર્ટે લિફ્ટ કંપની અને બિલ્ડરોની ઊંઘ ઉડાડી દીધી
આજના આધુનિક સમયમાં જ્યારે આપણે કોઈ બિલ્ડિંગની લિફ્ટ કે એલિવેટરમાં પગ મૂકીએ છીએ, ત્યારે આપણું જીવન સંપૂર્ણપણે એક એવી ટેક્નોલોજી અને સિસ્ટમ પર નિર્ભર થઈ જાય છે જેને આપણે પોતે નિયંત્રિત કરી શકતા નથી. આપણે માત્ર એ વિશ્વાસે લિફ્ટનો ઉપયોગ કરીએ છીએ કે તે આપણને સુરક્ષિત રીતે યોગ્ય માળે પહોંચાડશે. પરંતુ જો એ જ લિફ્ટ તૂટી પડે તો તેનો દોષ કોના શિરે જાય? કાયદાકીય રીતે કોણ જવાબદાર ગણાય? તાજેતરમાં ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટે આ વિષય પર એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ચુકાદો આપ્યો છે, જે દરેક મકાનમાલિક, સોસાયટી અને લિફ્ટ બનાવતી કંપનીઓ માટે જાણવો જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે લિફ્ટને જાહેર પરિવહન સમાન એટલે કે “કોમન કેરિયર” (Common Carrier) ગણાવી છે. આ સાથે જ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો લિફ્ટમાં કોઈ દુર્ઘટના ઘટે છે, તો તેની જવાબદારી માત્ર કોઈ એક વ્યક્તિ કે એજન્સીની નથી રહેતી, પરંતુ લિફ્ટ ઉત્પાદક કંપની, મેન્ટેનન્સ કરનારી એજન્સી અને બિલ્ડિંગના માલિક કે સોસાયટી—આ તમામની સંયુક્ત જવાબદારી બને છે.
ઘટના પાછળની કરૂણ પૃષ્ઠભૂમિ અને કાનૂની લડાઈ
આ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો વર્ષ ૨૦૦૩માં દિલ્હી સ્થિત રિસર્ચ એન્ડ એનાલિસિસ વિંગ (RAW) ના મુખ્યમથક ખાતે બનેલી એક દુઃખદ ઘટનામાંથી સામે આવ્યો છે. આ અકસ્માતમાં ‘રૉ’ (RAW) ના અધિકારી વિપિન હાંડાનું લિફ્ટમાં ખામી સર્જાવાને કારણે કરૂણ મોત નીપજ્યું હતું.
આ કેસમાં કન્ઝ્યુમર રેડ્રેસલ કમિશન (NCDRC) એ ૨૦૧૪માં ચુકાદો આપીને લિફ્ટ કંપનીને ગુનાહિત બેદરકારી માટે જવાબદાર ઠેરવી હતી. આ નિર્ણયને ‘ઓટિસ એલિવેટર કંપની (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ’ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો. જસ્ટિસ પી. એસ. નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક અરાધેની ખંડપીઠે ઓટિસ કંપનીની અપીલને ફગાવી દીધી હતી અને NCDRC ના નિર્ણયને યોગ્ય ઠેરવ્યો હતો.
કોર્ટે મૃતક અધિકારીના પરિવારને રૂ. ૩.૦૧ કરોડનું વળતર ૯ ટકા વાર્ષિક વ્યાજ સાથે ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે. જો આ રકમ ૯૦ દિવસની અંદર ચૂકવવામાં નહીં આવે, તો વ્યાજનો દર વધીને ૧૨ ટકા થઈ જશે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્થાપિત કરેલા ૩ મુખ્ય કાનૂની સિદ્ધાંતો
લિફ્ટની સુરક્ષા અને અકસ્માતના કિસ્સામાં જવાબદારી નક્કી કરવા માટે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે મુખ્ય ત્રણ સિદ્ધાંતો સ્પષ્ટ કર્યા છે:
૧. મકાનમાલિકો પોતાની કાનૂની જવાબદારીમાંથી છટકી શકશે નહીં
ઘણીવાર બિલ્ડિંગના માલિકો કે હાઉસિંગ સોસાયટીઓ એવું વિચારે છે કે તેમણે લિફ્ટના મેન્ટેનન્સનો કોન્ટ્રાક્ટ કોઈ ખાનગી કંપનીને આપી દીધો છે, એટલે હવે તેમની કોઈ જવાબદારી રહેતી નથી. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે આ વાતને સંપૂર્ણપણે નકારી કાઢી છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે લિફ્ટ એ બિલ્ડિંગનો જ એક ભાગ છે અને તેના પર અંતિમ નિયંત્રણ બિલ્ડિંગ માલિકનું જ રહે છે. તેથી, થર્ડ-પાર્ટી કંપનીને મેન્ટેનન્સ આપવાથી માલિક પોતાની મૂળભૂત કાનૂની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ શકતો નથી.
૨. નિયમિત નિરીક્ષણ અને મેન્ટેનન્સ એ કાનૂની ફરજ છે
સુપ્રીમ કોર્ટે ‘લિફ્ટ એક્ટ’ હેઠળ જણાવેલા સુરક્ષા નિયમોનું કડક પાલન કરવા આદેશ આપ્યો છે. આ નિયમોમાં નીચે મુજબની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:
-
લિફ્ટ ઇન્સ્ટોલેશન પહેલાં જરૂરી કાનૂની મંજૂરી મેળવવી.
-
લિફ્ટ ઓપરેટ કરવા માટેનું યોગ્ય લાયસન્સ રાખવું.
-
સરકારી કે માન્યતા પ્રાપ્ત અધિકારીઓ દ્વારા સમયાંતરે નિરીક્ષણ (Inspection) કરાવવું.
-
લિફ્ટનું સતત અને યોગ્ય મેન્ટેનન્સ જાળવી રાખવું.
આ તમામ જરૂરિયાતો એટલા માટે બનાવવામાં આવી છે જેથી કોઈપણ નાગરિક ખામીયુક્ત ઓપરેશન કે નબળા મેન્ટેનન્સના કારણે પોતાના જીવને જોખમમાં ન મૂકે.
૩. સર્વિસ પૂરી પાડતી કંપનીઓની “ઉચ્ચ સ્તરની સંભાળ” (Heightened Duty of Care)
જે કંપનીઓ લિફ્ટના સંપૂર્ણ મેન્ટેનન્સનો કોન્ટ્રાક્ટ લે છે, તેમની જવાબદારી સૌથી વધુ બને છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે ઓટિસ કંપની લિફ્ટની ટેકનિકલ ખામીઓથી અજાણ નહોતી. તેમણે પોતે જ તે ખામી સુધારવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, છતાં તેને યોગ્ય સમયે અમલમાં મૂક્યો નહીં કે લિફ્ટનો ઉપયોગ સુરક્ષિત ન બનાવ્યો. ટેકનિકલ ખામી હોવા છતાં તેનો ઉકેલ ન લાવવો એ સેવામાં ગંભીર ખામી (Deficiency of Service) ગણાય છે.
શહેરીકરણ અને એલિવેટર સુરક્ષાનું નવું પરિમાણ
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં એક ખૂબ જ વ્યવહારુ વાત કહી છે. આજે જમીનની મર્યાદાને કારણે શહેરો પહોળાઈમાં નહીં પરંતુ ઊંચાઈમાં વધી રહ્યા છે. હાઇ-રાઇઝ બિલ્ડિંગો અને સ્કાયસ્ક્રેપર્સ આજના યુગની જરૂરિયાત બની ગયા છે. આવી પરિસ્થિતિમાં લિફ્ટ કે એલિવેટર એ માત્ર એક સુવિધા નથી રહી, પરંતુ આધુનિક શહેરી જીવનનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અંગ બની ગઈ છે.
જ્યારે કોઈ નાગરિક લિફ્ટમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે પોતાની સુરક્ષાનો પૂરો વિશ્વાસ તે સિસ્ટમ પર મૂકે છે. તેથી, બિલ્ડિંગ બનાવનાર, લિફ્ટ બનાવનાર, તેની સર્વિસ કરનાર કે બિલ્ડિંગ ચલાવનાર—કોઈપણ વ્યક્તિ કે સંસ્થા તરફથી થતી નાની સરખી બેદરકારી પણ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
બિલ્ડિંગ ઓનર્સ, સોસાયટીઓ અને મેનેજમેન્ટ માટે જરૂરી દિશાનિર્દેશો
સુપ્રીમ કોર્ટના આ ઐતિહાસિક નિર્ણાયક ચુકાદા પછી હવે દરેક રહેણાંક સોસાયટી, કમર્શિયલ બિલ્ડિંગના માલિકો અને પ્રોપર્ટી મેનેજરોએ તાત્કાલિક
ધોરણે આ બાબતો પર ધ્યાન આપવું પડશે:
-
સુરક્ષા ઓડિટ (Safety Audit): પોતાની ઈમારતમાં આવેલી તમામ લિફ્ટનું તાત્કાલિક ટેકનિકલ અને સેફ્ટી ઓડિટ કરાવવું.
-
વૈધ લાયસન્સ (Valid License): લિફ્ટ ચલાવવાનું લાયસન્સ રિન્યૂ થયેલું છે કે નહીં અને રાજ્યના ‘લિફ્ટ એક્ટ’ના નિયમોનું પાલન થાય છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવી.
-
પ્રોપર મેન્ટેનન્સ એગ્રીમેન્ટ (AMC): લિફ્ટ કંપનીઓ સાથે થયેલા કોન્ટ્રાક્ટમાં તમામ સર્વિસ અને રિપેરિંગની શરતો સ્પષ્ટ લખવી, પરંતુ એ યાદ રાખવું કે માત્ર AMC હોવાથી સોસાયટી પોતાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થતી નથી.
-
ખામી જણાય તો તુરંત બંધ કરવી: જો લિફ્ટમાં કોઈ ટેકનિકલ અવાજ કે ખામી જણાય, તો સમારકામ ન થાય ત્યાં સુધી તેનો ઉપયોગ સખત રીતે બંધ રાખવો.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ ચુકાદો એ વાતનો સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે માનવ જીવનની કિંમત કોઈપણ કોર્પોરેટ બહાના કે મેનેજમેન્ટની બેદરકારી કરતાં ઘણી વધારે છે. લિફ્ટમાં મુસાફરી કરતા સામાન્ય નાગરિકોના સુરક્ષાના અધિકારને કોર્ટે કાનૂની કવચ પૂરું પાડ્યું છે. હવેથી લિફ્ટ અકસ્માત કે ખામીના કિસ્સામાં “જવાબદારી બીજા પર ઢોળવાની” રમત ચાલશે નહીં; દરેક પક્ષકારે પોતાની ફરજ પૂરી જવાબદારીથી નિભાવવી પડશે.
