ભીના મેદાનમાં રમવાની મજા પડશે ભારે! જાણો ડોક્ટર્સે ઘૂંટણની આ ગંભીર ઈજા વિશે કેમ આપી ચેતવણી
ચોમાસાની ઋતુમાં વરસાદની મજા લેતા લેતા ફૂટબોલ, ક્રિકેટ, બેડમિન્ટન કે બાસ્કેટબોલ જેવી આઉટડોર રમતો રમવાનો આનંદ જ કંઈક અલગ હોય છે. પરંતુ આ જ મજા ક્યારેક મોટો સજા બની શકે છે. વરસાદથી ભીના થયેલા અને લપસણા બની ગયેલા રમતના મેદાનો તમને ક્ષણવારમાં ગંભીર ઈજા પહોંચાડી શકે છે. અસ્થિરોગ (ઓર્થોપેડિક) નિષ્ણાતો અને સ્પોર્ટ્સ મેડિસિન ડોક્ટર્સ ચેતવણી આપે છે કે ભીની સપાટી પર રમવાથી ‘એસીએલ ટિયર’ (ACL Tear – ઘૂંટણના અસ્થિબંધન કે લિગામેન્ટ ફાટી જવા) નું જોખમ ખૂબ વધી જાય છે.
લપસણા મેદાન પર કેવી રીતે થાય છે ACL ની ઈજા?
મણિપાલ હોસ્પિટલના સિનિયર ઓર્થોપેડિક સર્જન અને સ્પોર્ટ્સ મેડિસિન સ્પેશિયાલિસ્ટ ડૉ. લોકેશ એ. વીરપ્પાના જણાવ્યા અનુસાર, વરસાદની ઋતુમાં ખાસ કરીને પાણી ભરાયેલા કે લપસણા મેદાન પર રમતી વખતે વધારાની સાવચેતી રાખવી ખૂબ જ જરૂરી છે.
તેઓ જણાવે છે કે, “ભીના મેદાન પર રમતી વખતે અચાનક શરીરને મરોડવું (Sudden twisting), ઝડપથી દિશા બદલવી અથવા લપસણી સપાટી પર ખોટી રીતે ઉતરાણ કરવું (Awkward landing) ઘૂંટણના લિગામેન્ટને નુકસાન પહોંચાડે છે અથવા તેને તોડી નાખે છે.”
આ પ્રકારની ઈજાઓ ખાસ કરીને ફૂટબોલ, ક્રિકેટ, બેડમિન્ટન, બાસ્કેટબોલ, વોલીબોલ અને ટેનિસ જેવી રમતોમાં વધુ જોવા મળે છે, જેમાં ઝડપી દોડવું અને અચાનક દિશા બદલવી પડે છે. જો આ ઈજાની સમયસર સારવાર કરવામાં ન આવે, તો તે લાંબા ગાળે ઘૂંટણની અસ્થિરતા (Instability), કાયમી દુખાવો અને નાની ઉંમરે આર્થરાઈટિસ (સંધિવા) નો શિકાર બનાવી શકે છે.
ACL શું છે અને તેનું કામ શું છે?
એન્ટેરિયર ક્રુસિયેટ લિગામેન્ટ (Anterior Cruciate Ligament – ACL) એ ઘૂંટણના જોડાણને સ્થિર રાખતા મુખ્ય લિગામેન્ટ્સમાંનું એક છે. તે ઘૂંટણની હલનચલન, જેમ કે વળવું, કૂદવું અને અચાનક રોકાઈ જવું કે દિશા બદલવી વગેરે પર નિયંત્રણ રાખવામાં મદદ કરે છે.
જ્યારે મેદાન ભીનું હોય ત્યારે પગરખાં અને જમીન વચ્ચેનું ઘર્ષણ (Traction) ઘટી જાય છે. આનાથી ઘૂંટણ અકુદરતી રીતે મરડાઈ જાય છે અને પગ લપસી જાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં લિગામેન્ટ ખેંચાઈ જાય છે અથવા તો સંપૂર્ણપણે તૂટી (Tear) જાય છે.
જો ACL ની ઈજાની સારવાર ન કરવામાં આવે તો શું થાય?
ઘૂંટણની ઈજાને સામાન્ય ગણીને અવગણવાથી લાંબા ગાળે ગંભીર પરિણામો ભોગવવા પડી શકે છે. જો અણસમારેલા કે સારવાર વગરના ACL ટિયરને છોડી દેવામાં આવે તો:
-
ઘૂંટણની કાયમી અસ્થિરતા: ઘૂંટણ પોતાનું સંતુલન ગુમાવી દે છે.
-
પગ વળી જવો: ચાલતી વખતે કે દોડતી વખતે વારંવાર ઘૂંટણમાંથી પગ લપસી જવો કે બેસી જવો.
-
સતત દુખાવો અને સોજો: ઘૂંટણમાં કાયમી ધોરણે સોજો અને અસહ્ય દુખાવો રહેવો.
-
ગાદી (Cartilage) ને નુકસાન: ઘૂંટણની અંદર આવેલી કાસ્થિ (કાર્ટિલેજ) ઘસાઈ જવી.
-
નાની ઉંમરે ઓસ્ટિઓઆર્થરાઈટિસ: સમય પહેલાં જ ઘૂંટણનો ગંભીર સંધિવા થઈ જવો.
જો શરૂઆતમાં જ ડાયગ્નોસિસ (નિદાન) થઈ જાય, તો ડોક્ટર ઈજાની ગંભીરતા જોઈને ફિઝિયોથેરાપી, રિહેબિલિટેશન અથવા સર્જરીની સલાહ આપી શકે છે.
ઘૂંટણની ઈજાથી બચવા માટેના જરૂરી ઉપાયો
ડૉ. વીરપ્પા વરસાદની મોસમમાં રમતના મેદાન પર જતાં પહેલાં કેટલીક સરળ સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપે છે:
-
યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી: રમતના પ્રકાર મુજબ યોગ્ય પકડ (Grip) ધરાવતા સ્પોર્ટ્સ શૂઝ પહેરો. ઘસાયેલા કે જૂના શૂઝ પહેરીને રમવાનું ટાળો, કારણ કે તે લપસી જવાનું જોખમ વધારે છે.
-
વોર્મ-અપ ક્યારેય ન ચૂકવો: રમતા પહેલાં યોગ્ય રીતે વોર્મ-અપ, ડાયનેમિક સ્ટ્રેચિંગ અને એક્સરસાઇઝ કરવી જરૂરી છે. આનાથી સ્નાયુઓ અને સાંધા અચાનક થતી હલનચલન માટે તૈયાર થાય છે.
-
સહાયક સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવો: જાંઘના આગળના સ્નાયુઓ (Quadriceps), પાછળના સ્નાયુઓ (Hamstrings), પિંડીઓ અને ઘૂંટણ આસપાસના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાથી ઘૂંટણની સ્થિરતા વધે છે.
-
ખૂબ ખરાબ મેદાનમાં રમવાનું ટાળો: જો મેદાન પર વધુ પડતું પાણી ભરાયેલું હોય કે કાદવ-કીચડ હોય, તો રમત મુલતવી રાખવી જ ડહાપણભર્યું છે. કોઈ પણ મેચ તમારા મહિનાઓની રિકવરી કે સ્વાસ્થ્ય કરતાં મોટી નથી.
વાલીઓ માટે ખાસ ચેતવણી
બાળકોને વરસાદમાં રમવું અને પાણીમાં દોડવું ખૂબ ગમે છે. પરંતુ વરસાદી પાણીથી ભરાયેલા મેદાન કે સોસાયટીના કંપાઉન્ડમાં ખાડા, અસમાન સપાટી કે લપસણી જગ્યાઓ છુપાયેલી હોય છે. આનાથી બાળકોમાં ફ્રેક્ચર કે લિગામેન્ટ ઈજાનું જોખમ વધી જાય છે.
વાલીઓએ ખાસ ધ્યાન રાખવું કે બાળકો સલામત જગ્યાએ જ રમે અને રમત રમતી વખતે પ્રોપર સ્પોર્ટ્સ શૂઝ પહેરે.
આ લક્ષણો દેખાય તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો
જો રમત દરમિયાન કે રમ્યા પછી નીચે મુજબના લક્ષણો જણાય, તો તુરંત જ ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ:
-
ઈજા થતાં જ ઘૂંટણમાંથી ‘પોપિંગ’ (તૂટવાનો કે પોલાણનો) અવાજ આવવો કે અનુભવ થવો.
-
ઈજા થયાના થોડા જ કલાકોમાં ઘૂંટણ પર અસહ્ય સોજો આવી જવો.
-
પગ પર વજન મૂકવામાં કે ઊભા રહેવામાં તકલીફ પડવી અથવા અસમર્થ હોવું.
-
ઘૂંટણ સ્થિર ન રહેવો અથવા વળી જવો.
-
પડ્યા પછી પણ ઘૂંટણ કે ઘૂંટીમાં સતત દુખાવો રહેવો.
