જીવનભર સાથ નહીં છોડે આ વાયરસ! જાણો હર્પીસથી બચવા અને તેને નિયંત્રણમાં રાખવાનો એકમાત્ર ઉપાય!

સેક્સ્યુઅલ હેલ્થ વિશેનો મોટો ખુલાસો! કરોડો લોકો કેમ અજાણતા બની રહ્યા છે આ બીમારીનો શિકાર?

હર્પીસ એ વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ ઝડપથી ફેલાતા વાયરલ ઇન્ફેક્શન્સમાંનું એક છે, તેમ છતાં આજે પણ તે અનેક અફવાઓ, સામાજિક કલંક અને ગેરસમજોથી ઘેરાયેલું છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO) ના આંકડા મુજબ, 50 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના આશરે 3.8 બિલિયન (380 કરોડ) લોકો — જે વૈશ્વિક વસ્તીના લગભગ 64 ટકા જેટલા થાય છે — હર્પીસ સિમ્પલેક્સ વાયરસ ટાઇપ-1 (HSV-1) થી પીડિત છે. આ સિવાય, 15 થી 49 વર્ષની વયના લગભગ 52 કરોડ લોકો HSV-2 થી સંક્રમિત છે, જે ગુપ્ત ભાગોમાં થતા હર્પીસ (જેનિટલ હર્પીસ) નું મુખ્ય કારણ છે.

સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે મોટાભાગના લોકોને પોતે આ વાયરસથી સંક્રમિત છે તે ખબર જ નથી હોતી, કારણ કે આ વાયરસના લક્ષણો કાં તો ખૂબ સામાન્ય હોય છે અથવા બિલકુલ દેખાતા નથી. ચાલો જાણીએ આ વાયરસ, તેના લક્ષણો, ફેલાવો, સારવાર અને તેનાથી બચવાના ઉપાયો વિશે.

હર્પીસ શું છે?

હર્પીસ સિમ્પલેક્સ વાયરસ (HSV) એ જીવનભર શરીરમાં રહેતું એક વાયરલ ઇન્ફેક્શન છે, જે મુખ્યત્વે ત્વચા સાથેના સીધા સંપર્ક (Skin-to-skin contact) થી ફેલાય છે. એકવાર આ વાયરસ શરીરમાં પ્રવેશ કરે પછી તે ચેતાકોષોમાં (Nerve cells) નિષ્ક્રિય બનીને પડ્યો રહે છે અને સમયાંતરે સક્રિય થઈને લક્ષણો દર્શાવે છે.

બ્લડ સુગર કંટ્રોલ કરવું છે? બપોરના ભોજન પહેલાં ખાઓ ફણગાવેલી મેથી

દરરોજ વધુ પાણી પીવાથી બ્લડ પ્રેશર પર કેવી થાય છે અસર? જાણો નિષ્ણાત ડોક્ટરનો અભિપ્રાય

આ વાયરસના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:

• HSV-1: તે સામાન્ય રીતે મોંની આસપાસ થતા મોઢાના હર્પીસ અથવા ચાંદા માટે જવાબદાર છે. જોકે, ઓરલ સેક્સ દ્વારા તે ગુપ્ત ભાગોમાં પણ ફેલાઈ શકે છે. WHO મુજબ, HSV-1 ના આશરે 37.6 કરોડ કિસ્સા ગુપ્ત ભાગોના ચેપ સાથે જોડાયેલા છે.

• HSV-2: આ વાયરસ લગભગ સંપૂર્ણપણે જાતીય સંપર્ક (Sexual contact) દ્વારા જ ફેલાય છે અને જેનિટલ હર્પીસનું મુખ્ય કારણ છે. પુરુષો કરતાં મહિલાઓમાં આ વાયરસનો ચેપ લાગવાની શક્યતા વધુ રહે છે, કારણ કે પુરુષથી સ્ત્રીમાં તેનું સંક્રમણ વધુ ઝડપથી થાય છે.

લોકો જાણતા પણ નથી કે તેઓ સંક્રમિત છે!

હર્પીસ વાયરસ આટલા મોટા પાયે ફેલાવાનું સૌથી મોટું કારણ એ છે કે ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિઓમાં ઘણા લાંબા સમય સુધી તેના કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો દેખાતા નથી. ત્વચા પર ચાંદા કે કડાકો ન દેખાતો હોય તો પણ, સંક્રમિત વ્યક્તિ વાયરસ છોડી શકે છે (Viral shedding) અને અજાણતા જ પોતાના પાર્ટનરને ચેપ લગાડી શકે છે.

જ્યારે લક્ષણો બહાર આવે છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે ત્વચા પર બળતરા, ખાજ કે ચમચમાટી (Tingling) થી તેની શરૂઆત થાય છે. ત્યારબાદ તે જગ્યાએ દુખાવા સાથે ફોલ્લા કે ચાંદા પડી જાય છે.

હર્પીસના લક્ષણો કેવા અનુભવાય છે?

જ્યારે શરીરમાં પ્રથમ વખત આ વાયરસનો ઉભરો (First Outbreak) આવે છે, ત્યારે તે સૌથી વધુ તીવ્ર અને ત્રાસદાયક હોય છે. તે સમયે દર્દીને નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:

• ત્વચા પર દુખાવા સાથેના ફોલ્લા કે ચાંદા

• તીવ્ર તાવ અને શારીરિક અશક્તિ

• ગળા કે ગુપ્ત ભાગોની લિમ્ફ નોડ્સમાં (લસિકાગ્રંથિઓ) સોજો

• સ્નાયુઓ અને આખા શરીરમાં અસહ્ય દુખાવો

• મોઢાના હર્પીસમાં ગળામાં તીવ્ર દુખાવો કે સોજો

પ્રથમ ઉભરા બાદ જ્યારે પણ આ વાયરસ ફરી સક્રિય થાય છે, ત્યારે તેના લક્ષણો અગાઉ કરતાં હળવા અને ઓછા સમય માટેના હોય છે. ભાવનાત્મક તણાવ, તાવ કે લાંબી બીમારી, પીરિયડ્સ (માસિક ધર્મ), વધુ પડતો સૂર્યપ્રકાશ અથવા કોઈ સર્જરી કે શારીરિક ઈજા જેવા પરિબળો આ વાયરસને ફરી સક્રિય કરવા માટે નિમિત્ત બને છે.

લિવર હેલ્થ: ફક્ત ડિટોક્સ પૂરતું નથી, હેપીટાઇટિસ-બી સામે રક્ષણ પણ એટલું જ જરૂરી

લાંબા સમય સુધી હાર્ટ રહેશે તંદુરસ્ત: આજથી જ ડાયેટમાં સામેલ કરો આ ફળ

શું હર્પીસથી ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે?

સામાન્ય રીતે હર્પીસને દવાઓથી નિયંત્રણમાં રાખી શકાય છે, પરંતુ અમુક કિસ્સાઓમાં તે ગંભીર ગૂંચવણો ઉભી કરી શકે છે. WHO ના અહેવાલ મુજબ, HSV-2 ઇન્ફેક્શન ધરાવતી વ્યક્તિમાં HIV સંક્રમણ લાગવાનું જોખમ ત્રણ ગણું વધી જાય છે.

આ સિવાય અમુક વિરલ પરંતુ ગંભીર ગૂંચવણોમાં સમાવેશ થાય છે:

• નિયોનેટલ હર્પીસ (Neonatal Herpes): બાળક જન્મતી વખતે માતા દ્વારા નવજાત શિશુમાં વાયરસ ફેલાઈ શકે છે, જે બાળકની જિંદગી માટે જોખમી બની શકે છે.

• આંખનો ચેપ (Herpes Keratitis): આ વાયરસ આંખમાં ફેલાય તો દ્રષ્ટિ ગુમાવવાનું જોખમ રહે છે.

• મગજનો ચેપ (Encephalitis): નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં વાયરસ મગજ સુધી પહોંચીને સોજો લાવી શકે છે.

શું હર્પીસનો કોઈ કાયમી ઇલાજ છે?

હાલના તબક્કે હર્પીસને મૂળમાંથી મટાડવા માટે કોઈ ચોક્કસ દવા કે રસી (Vaccine) ઉપલબ્ધ નથી. જોકે, એન્ટીવાયરલ દવાઓ દ્વારા આ વાયરસને ખૂબ જ અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય છે. ડોક્ટરો સામાન્ય રીતે Acyclovir, Valacyclovir, અને Famciclovir જેવી દવાઓ પ્રિસ્ક્રાઇબ કરે છે. લક્ષણો શરૂ થયાના 48 કલાકની અંદર દવા શરૂ કરી દેવાથી દુખાવો અને ચાંદા ઝડપથી રૂઝાઈ જાય છે.

જે લોકોને વારંવાર લક્ષણો ઉભરી આવતા હોય, તેઓ ડોક્ટરની સલાહ મુજબ રોજિંદી ‘સપ્રેસિવ થેરાપી’ (Daily Suppressive Therapy) લઈ શકે છે, જેથી વાયરસના ઉભરા ઘટે છે અને પાર્ટનરમાં સંક્રમણ ફેલાવવાનું જોખમ પણ ઓછું થાય છે.

ચેપથી બચવા અને ફેલાવો અટકાવવા શું કરવું?

WHO દ્વારા હર્પીસના ફેલાવાને અટકાવવા માટે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે:

• શરીર પર ચાંદા કે ફોલ્લા દેખાતા હોય તે સમયે ચુંબન (Kissing) કે જાતીય સંબંધ બાંધવાનું ટાળો.

• જાતીય સંબંધ દરમિયાન કંડમનો નિયમિત ઉપયોગ કરો (જોકે, તે જોખમ ઘટાડે છે પણ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરતું નથી).

• મોઢામાં ચાંદા હોય ત્યારે ચમચી, વાસણો, લિપ બામ કે પાણીની બોટલ જેવી અંગત વસ્તુઓ શેર ન કરો.

• ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન જો જેનિટલ હર્પીસની હિસ્ટ્રી હોય તો ડોક્ટરને અગાઉથી જાણ કરો.

• તમારા પાર્ટનર સાથે આ વિષય પર ખુલ્લા મનથી વાત કરો અને જાગરૂકતા કેળવો.